Inhoud

1      Voedselkringlopen en evenwichten
1.1       Koolstofkringloop
1.2       Autotroof en heterotroof
2      Herbivoren, carnivoren en omnivoren
2.1       Herbivoren
2.2       Carnivoren
2.3       Omnivoren
2.4       Het gebit
2.4.1        Mensen
2.4.2        Dieren
3      Parasieten, saprofyten en epifyten
3.1 Parasieten
3.2 Saprofyten
3.3 Epifyten
4      Plant en voedsel
4.1       Brandstoffen en bouwstoffen
4.1.1        Bladvoeding
4.1.2        Wortelvoeding
4.2       Afwijkende voeding
4.2.1        Parasitisme
4.2.2        Vleesetende planten
4.2.3        Waterplanten
4.2.4        Epifyten
4.2.5        Symbiose
5      Dier en voedsel
5.1       in- en uitwendige vertering
5.2       herbivoren, omnivoren en carnivoren
5.3       roofdieren, insecteneters en aaseters
5.4       consumenten van diverse ordes
5.5       Bijten en zuigen
5.6       Dieren in het bos
6      Mens en voedsel
6.1 Gevarieerd eten
6.2       Calorieën
6.3       Voedingsstoffen
6.3.1        Eiwit
6.3.2        koolhydraten
6.3.3        Vetten
6.3.4        Water
6.3.5        Vitaminen en spore-elementen
6.3.6        Mineralen en zouten
6.4       De schijf van vijf
6.5       De voedselpiramide
6.6       Sociale aspecten van eten
6.6.1        Ontspanning
6.6.2        Recreatie
6.6.3        Gezondheid

Inleiding
Levende wezens bestaan uit cellen. Elke cel heeft voedsel nodig. Ze gebruiken dit voedsel voor groei en voor de energievoorziening. Dit betekent dat elk organisme bouw- en brandstoffen nodig heeft. Deze worden opgenomen uit de omgeving of door het organisme gemaakt uit andere stoffen.
We gaan hier in dit op voedingsstoffen en hun functie. Transport en vertering komen elders aan de orde.

1      Voedselkringlopen en evenwichten
Kenmerkend voor de natuur is dat stoffen steeds terug komen in het systeem. Hierdoor raken ze niet op. Men spreekt in dit verband over kringlopen en evenwichten. Een uitzondering hierop is energie. Deze wordt verbruikt en moet worden bijgevuld met zonne-energie. Ook dit is in de natuur geregeld door de fotosynthese.
We kennen bijna 92 elementaire stoffen. Combinaties van deze elementen vormen alle stoffen die we kennen stoffen. Zo bestaat water (H2O)uit waterstof(H) en zuurstof(O). Eiwitten bestaan voor het grootste deel uit koolstof (C), zuurstof (O), waterstof (H), stikstof (N) en zwavel (S) met nog een aantal andere stoffen. Suikers en vetten bestaan uit koolstof(C), waterstof (H) en zuurstof(O).
Als deze elementaire bouwsteentjes doorlopen een of meerdere kringlopen. Dit maakt het moeilijk om alles te begrijpen en te overzien. Doordat alles samen hangt kunnen kringlopen door menselijke invloeden verstoord worden. Men spreekt dan over verstoring van het evenwicht.

1.1   Koolstofkringloop
Als voorbeeld bekijken we de koolstofkringloop.
Koolstof(C) is een bestanddeel dat in de ons omringende lucht aanwezig is. Het komt normaal niet vrij in de lucht voor, maar vormt samen met zuurstof koolzuurgas ofwel kooldioxide (CO2). Het percentage is ongeveer 0.03.
Alle groene planten zijn in staat om van de kooldioxide (CO2) in de lucht en het water (H2O) uit de grond suiker (C6H12O6) te maken met behulp van het zonlicht. Hierbij komt zuurstof (O2) vrij. De groene planten op het land, maar ook het plankton in de zee, zorgen er zo voor dat het zuurstofpercentage en het energieniveau op peil blijven. De koolstof uit de lucht wordt dus in de plant vastgelegd in de vorm van suiker en stoffen die daarvan zijn afgeleid.

Dit vastleggen ven zonne-energie in suiker ofwel glucose heet fotosynthese:

De suiker (C6H12O6) wordt naar alle delen van de plant getransporteerd. De zuurstof (O2) gaat de lucht in.

Elk organisme heeft deze zuurstof nodig voor de ademhaling ofwel dissimilatie. Daarbij verbrandt de suiker en komen koolzuurgas en water vrij. Bij warmbloedigen kun je de energie waarnemen doordat de lichaamstemperatuur hoger is dan de omgevingstemperatuur.
Dissimilatie is het omgekeerde van de fotosynthese:

Als de plant wordt opgegeten of hij verteert ontstaan er weer koolzuurgas, waterdamp en energie. Hiervoor is zuurstof nodig. Ook dit is verbranding. Op die manier is de kringloop rond. Als we de koolstofkringloop van een willekeurig organisme bekijken komen we tot het volgende:

koolstofkringloop van de haas

Een haas eet planten. De koolstofdelen in de plant komen zo in het lichaam van de haas terecht.

Er zijn nu verschillende mogelijkheden:
1. De koolstof die gebonden was in de glucose (C6H12O6) wordt door de haas aangewend voor zijn energievoorziening en wordt hierbij verbrand. Daarbij komt de koolstof in de vorm van koolzuurgas (CO2) via de longen van de haas weer in de lucht.
Dit is een korte cyclus.

2. De koolstof uit het planteneiwit wordt door de haas opgenomen voor de opbouw van zijn eigen lichaamscellen. De haas zal eens moeten sterven, waarbij er weer twee mogelijkheden zijn:
a) De haas wordt gegrepen door een vos. De koolstof in het lichaam van de haas gaat over in dat van de vos.
b) De haas sterft een natuurlijke dood. Ook de vos zal een keer dood gaan. Het lichaam van de vos en de haas zullen daarbij weer uiteenvallen tot de elementen waaruit het is opgebouwd, waaronder weer de koolstof.
Dit is een lange cyclus.

Een lichaam valt niet zomaar uiteen. Daar komen een groot aantal organismen aan te pas. Een groot gedeelte wordt door verschillende dieren als voedselbron gebruikt. Denk maar eens aan de kraaiachtigen die aas eten. Ook allerlei kleinere organismen nemen hun deel. Een deel van het lichaam dat niet wordt opgegeten, wordt uiteindelijk door de bacteriën omgezet. Ook bij deze bacteriële processen komt de koolstof weer als kooldioxide in de lucht en kan weer opnieuw aan een cyclus beginnen.

Dit is maar een eenvoudig voorbeeld van een voedselkringloop. Het aantal mogelijkheden is in werkelijkheid ongelooflijk groot. Alles zit bijzonder complex in elkaar.

1.2   Autotroof en heterotroof
Organismen zonder bladgroenkorrels als mensen en veel dieren zijn voor hun energievoorziening afhankelijk van organische stoffen uit de voeding. Deze zijn, direct of indirect, afkomstig van planten.
Planten kunnen organische stoffen maken bij de fotosynthese. Ze leggen daarbij zonne-energie vast in bijv. suiker en vetten.
Wanneer een organisme zonlicht gebruikt voor het verkrijgen van de benodigde energie, dan is het autotroof.
Autotroof is een samenstelling van de Griekse woorden autos (zelf) en trophein (voeden). Dit betekent dat het organisme zelf voedsel kan aanmaken en het niet hoeft te betrekken van een ander organisme. Autotroof is het tegenovergestelde van heterotroof.

Een organisme is heterotroof als het voor zijn organische stoffen afhankelijk is van andere organismen. Dit geldt voor alle levende wezens zonder bladgroen, dus ook voor mensen Het woord “heterotroof” is afkomstig uit het Grieks en betekent letterlijk “zich van anderen voedend” (heteros – “vreemd”, “een andere”; trophein – “voeden”).

2      Herbivoren, carnivoren en omnivoren
Hogere heterotrofe organismen kunnen Op verschillende manieren aan organisch voedsel komen. Ze worden daarom onderverdeeld in:

Planteneters, herbivoren
Vleeseters, carnivoren
Alleseters, omnivoren

Het verschil tussen deze groepen is o.a. te zien aan het gebit en aan de lengte van het spijsverteringskanaal. Ook de lichaamsbouw geeft vaak informatie over de manier van voedsel verwerven.

2.1   Herbivoren
Herbivoren moeten organisch voedsel opnemen uit hun omgeving. Het begrip herbivoor wordt  gebruikt voor organismen die (vrijwel) uitsluitend planten, of delen van planten zoals bladeren, wortels, zaden, vruchten, bloemen, nectar, schors, hout, of plantensappen consumeren om aan organische stoffen te komen.

Omdat plantaardig voedsel moeilijk verteert hebben herbivoren meestal een lang darmkanaal. Soms hebben ze verschillende magen en herkauwen vaak hun voedsel met maalkiezen.

Omdat ze hun voedsel bij elkaar zoeken worden ze tot de verzamelaars gerekend.
De meeste knaagdieren als konijnen, hazen, cavia’s  en eekhoorns zijn herbivoor. Ze eten o.a. zaden.

2.2   Carnivoren
Carnivoren ofwel vleeseters halen minstens 95% van hun organisch voedsel uit andere dieren. Tot de carnivoren behoren veel roofdieren en insecteneters.

Dierlijk voedsel verteert gemakkelijker dan plantaardig voedsel. Dit is terug te zien in de lengte van het spijsverteringsstelsel.  Carnivoren hebben n.l. een korte darm. Verder hebben ze lange hoektanden en knipkiezen die geschikt zijn voor het afbijten van vlees.
Carnivoren die levende prooi vakken worden jagers genoemd. Hun lichaamsbouw kan dan aangepast zijn op snelheid.

 


2.3   Omnivoren
Een omnivoor is een alleseter of een organisme dat in de natuur zowel plantaardig als dierlijk voedsel kan eten om te overleven. Een omnivoor is een carnivoor die ten minste 5% plantaardig voedsel eet of een herbivoor die ten minste 5% dierlijk voedsel eet. Bekend is het varken.

 

 

 

Organismen die dood organisch (plantaardig of dierlijk) materiaal consumeren worden detrivoor of detritivoor genoemd. Deze zouden ook omnivoor genoemd kunnen worden omdat ze zowel plantaardig als dierlijk voedsel consumeren.
Het dieet is bij een omnivoor afhankelijk van wat er op dat moment beschikbaar is, en allerlei plantaardige en dierlijke producten kunnen worden gegeten.

2.4   Het gebit
Voedsel moet afgebeten en/of verkleind worden. Bij mensen en veel dieren begint dat in de mond of bek door middel van tanden en kiezen. Het is een vorm van mechanische vertering. Zodra er speeksel bijkomt begint de chemische vertering door enzymen.
Een tand is een harde, witte structuur in de mond. Alle tanden samen vormen het gebit. Onder andere mensen, andere zoogdieren en reptielen hebben tanden.
Diersoorten die geen tanden hebben zijn bijvoorbeeld de meeste vissen, vogels en insecten. Zij hebben andere mechanismen om het gebit te vervangen. Ook zijn er zoogdieren als miereneters zonder tanden.

Functies
Tanden zijn belangrijk voor het verkrijgen van voedsel.
Bij levend voedsel worden tanden gebruikt om de prooi vast te houden, te doden en te verknippen.
Bij plantaardig wordt de plant afgebeten en vermalen.

We gaan uit van de bekendste omnivoor,de mens.

2.4.1 Mensen

Snijtanden dienen voor het afsnijden voedsel. Hoektanden voor het vasthouden van voedsel. De knobbelkiezen van de mens vermalen het voedsel.
Mensen worden bijna altijd zonder tanden geboren. Soms heeft een pasgeboren kind toch een tand. Bij de meeste kinderen komen na enige maanden tot een jaar de eerste tanden door. Deze eerste set tanden vormen het zogenaamde melkgebit. Normaal gesproken in het 6e tot 12e levensjaar worden deze tanden en kiezen uitgewisseld voor het volwassen gebit. Dit  volwassen gebit bestaat uit meer en grotere tanden en kiezen.
Door zuren kan het glazuur van tanden worden aangetast. Regelmatig goed poetsen kan dit proces afremmen. Fluor is een scheikundig element dat tandbederf tegengaat doordat het de kalk in de emaille van de tand vervangt. Tandsteen is kalkaanslag. Hierin kunnen zich bacteriën nestelen die bijdragen aan tandbederf.

2.4.2         Dieren
Vleeseters gebruiken hun hoektanden om hun prooi te doden en om deze vast te houden. De voortanden worden gebruikt om vlees van botten af te schrapen en te versnijden Het vlees wordt verknipt met knipkiezen of scheurkiezen. Knipkiezen zijn scherp en kunnen voedsel in kleine porties knippen, zodat het snel afgeslikt kan worden. Omdat de kiezen knipbewegingen moeten kunnen maken, is de bovenkaak iets breder dan de onderkaak.Aaseters zijn vleeseters die van dood dierlijk voedsel leven. Het zijn belangrijke opruimers.

 

Planteneters  als paarden snijden het voedsel met hun snijtanden tot kleine eenheden. Ze hebben plooikiezen of maalkiezen. Plooikiezen hebben harde richels van glazuur. Door kauwbewegingen wordt het plantaardig voedsel tussen de richels fijngemalen. Bij planteneters ontbreken de hoektanden vaak. Snijtanden zijn bedoeld om groente, fruit en ander plantaardig materiaal te eten.

Herkauwers hebben geen snijtanden. Soms hebben ze snijtandachtige hoektanden. Sommige planteneters, zoals koeien, hebben geen hoektanden en geen boventanden. Koeien grijpen gras met hun tong en snijden het gras af langs de tanden in de onderkaak. Dit voedsel gaat dan slecht vermalen het spijsverteringsproces in.

 

Alleseters hebben knobbelkiezen. Omnivoren hebben altijd hoektanden. Bij sommige omnivoren zijn de hoektanden even groot als de snijtanden. Ze dienen dan voor het afbijten van voedsel. Soms zijn de hoektanden groot en scherp en dienen ze om een prooi te doden of ter verdediging

 

Enkele bijzonderheden:
Bij knaagdieren groeien de snijtanden het hele leven door. Door hun knaaggedrag is er een evenwicht tussen afslijten en groei.
Een aantal dieren hebben een giftand. Hierin bevindt zich een kanaaltje dat is aangesloten op een gifklier. Ze gebruiken dit om hun prooi te verdoven of te doden en om vijanden te bestrijden.
Dieren zonder gebit kunnen een verkleinsysteem hebben dat even effectief is als een gebit met tanden. Dit geldt bijvoorbeeld voor vogels, vissen, reptielen en amfibieën.

3      Parasieten, saprofyten en epifyten
Organismen hebben vaak hun eigen voedsel en leefwijze. Daardoor zijn ze aangewezen op een bepaalde leefomgeving. Naar voeding kun je  de organismen in deze ordenen in parasieten, saprofyten en epifyten.

3.1 Parasieten
Organismen leven niet alleen van elkaar maar vaak ook op en van elkaar.
Als een plant of dier zijn voedsel ontrekt aan een ander organisme en dat ander organisme heeft daar last van dan spreekt men over een parasiet. Het verschijnsel noemt men parasitistische symbiose of kortweg parasitisme. Ziekteverwekkende organismen zijn altijd parasieten. Voorbeelden zijn bacteriën maar ook luizen.

 

 

3.2 Saprofyten
Vaak halen organismen hun voedsel uit dood organisch materiaal. In dat geval zijn het opruimers van de natuur en spreekt men over saprofyten.

3.3 Epifyten
Epifyten leven op andere organismen maar de gastheer heeft daar geen hinder van. Hij verleent als het ware onderkomen. Denk aan bromelia’s. Dit zijn planten die boven in de bomen groeien zonder dat de betreffende bomen daar last van hebben. Het voordeel voor de bromelia is dat hij boven in de boom volop licht krijgt en dat er organisch materiaal in zijn koker valt. Dit organisch materiaal dient, in combinatie met uitwerpselen van dieren, als voedsel.

4      Plant en voedsel
Als mensen bij voeding over planten spreken denken ze al snel aan dingen als fotosynthese, mensenvoedsel en aan de natuur. Vanuit deze oogpunten gaan we ook hier naar plant en voedsel kijken.

4.1   Brandstoffen en bouwstoffen
Voedingsstoffen kun je indelen in:

  1. a) brandstoffen Dit zijn koolhydraten en vetten.
  2. b) bouwstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld water en eiwitten.Planten met bladgroen zijn autotroof. Dit betekent dat ze in staat zijn om brandstoffen te maken en bouwstoffen op te nemen uit de omgeving. Dat opnemen van stoffen uit de omgeving kunnen ze in de meeste gevallen zelfstandig. In een aantal gevallen is er sprake van symbiose.

De grondstoffen voor het maken van deze stoffen neemt de plant op uit de omgeving. Omdat dit via de bladeren en via de wortels gebeurt spreken we over:

  1. a) bladvoeding, fotosynthese ofwel koolstof assimilatie (en verbranding ofwel dissimilatie)
  2. b) wortelvoeding

4.1.1 Bladvoeding

Verbranding
Planten hebben, net als alle andere organismen,  energie nodig voor alle levensprocessen. Deze energie komt vrij bij het verbranden van koolhydraten in de cellen. Hiervoor is zuurstof nodig die wordt opgenomen uit de lucht.
Bij de verbranding ontstaan koolzuurgas en waterdamp. Deze gassen ademt de plant uit.
Omdat de plant altijd energie nodig heeft vindt verbranding ofwel dissimilatie dag en nacht plaats in alle cellen van de plant. Het opnemen van zuurstof zou je als voeding kunnen beschouwen.

Fotosynthese
De koolhydraten (suikers) die nodig zijn voor de verbranding worden door groene planten gemaakt in de bladgroenkorrels. Dit proces heet fotosynthese of koolstofassimilatie. Als grondstoffen gebruikt de plant hiervoor koolzuurgas en water. Als afval ontstaat zuurstof. Het water wordt opgenomen uit de grond en het koolzuurgas wordt opgenomen uit de lucht. De koolhydraten gaan naar alle cellen en de zuurstof wordt uitgeademd. Het samenvoegen van koolzuurgas en water tot koolhydraten kost energie. Deze wordt geleverd door de zon. Fotosynthese vindt dus alleen plaats bij voldoende licht in cellen met bladgroen. De bladgroenkorrels kun je als het ware beschouwen als suikerfabriek. 

Tegenovergesteld
Als je de verbranding vergelijkt met de fotosynthese zul je opmerken dat ze elkaars omgekeerde zijn. De stoffen die voor de verbranding nodig zijn worden bij de fotosynthese gemaakt. Het draait hierbij om het vastleggen van zonne-energie. De energie die de plant zelf niet gebruikt komt ten goede van andere organismen.

Sterk vereenvoudigd kun je deze 2 processen als volgt weergeven:

Verbranding:

suiker  +      zuurstof        ——-            koolzuurgas  +  water   +   Energie

C6H12O6  +        6 O2                                 CO2      +    6H2O +   Energie

 

Fotosynthese:

koolzuurgas  +     water   +   lichtenergie    —–  suiker  +      zuurstof

6CO2 +    6H2O    +      Energie                    C6H12O6  +        6 O2

Zuurstof, koolzuurgas en water zijn in feite de voedingsstoffen die de plant uitwisselt met de omgeving. De energie wordt vastgelegd in de suiker en komt vrij bij verbranding.

Om de fotosynthese te vergroten werken bedrijven met koolzuurgasbemesting en belichting. We kennen dat van het oranje licht dat kassen in de winterperiode vaak uitstralen.
Omdat ook wortels zuurstof opnemen moet grond luchtig zijn en ventileren. Dit betekent zuurstof opnemen en koolzuurgas afgeven.

4.1.2 Wortelvoeding
Bouwstoffen en elementen voor het maken van bouwstoffen worden door de plantenwortels opgenomen uit de bodem.
Als je een plant scheikundig analyseert kun je zien welke elementen erin voorkomen. Dit zijn de elementen die de plant op de een of andere manier moet verwerven. Voor elke plant is dat anders. Bij cultuurplanten voegt men vaak extra voedingsstoffen toe aan de bodem. Als daarvoor scheikundige stoffen als zouten gebruikt worden spreekt men over kunstmest. Ook kan men organische producten als stalmest gebruiken.

De voor de plant noodzakelijke elementen kun je in de volgende groepen verdelen:
–       macro-elementen ofwel hoofdelementen;
–       micro-elementen ofwel spore-elementen;
–       nevenelementen

macro-elementen (Hoofdelementen)
Macro-elementen zijn elementen waarvan de plant in verhouding grote hoeveelheden opneemt. Dit zijn: koolstof (C), waterstof (H), zuurstof (O), stikstof (N), fosfor (P), Kalium (K), zwavel (S), Calcium of kalk (Ca) en magnesium Mg).

Koolstof
Dit element haalt de plant uit de lucht. Bij de fotosynthese wordt dit element vastgelegd in organische stof.

Waterstof en zuurstof
Deze elementen worden uit het water uit de grond verkregen. Ook deze elementen maken deel uit van de organische stoffen.

Stikstof
Stikstof is nodig voor de vorming van eiwitten en bladgroen. Bij stikstofgebrek zal de plant slecht groeien en verkleuren.
Stikstofovermaat geeft extra groei. Hierdoor krijg je in veel gevallen een langgerekte, slappe plant.

Fosfor
Planten hebben fosfor nodig voor de vorming van veel eiwitten, de wortelontwikkeling en de vorming van vruchten en zaden. Bij fosforgebrek zien we vaak bladverkleuring

Kalium
Kalium speelt een belangrijke rol bij de stevigheid van bladeren en stengels. Hierdoor zijn planten met voldoende kalium minder gevoelig voor bijvoorbeeld ziekten en klimaat. Daarnaast helpt dit element bij de vorming en het vervoer van koolhydraten en heeft het een positieve invloed op de kwaliteit van vruchten.
Bij kaliumgebrek wordt het oudere blad donker en dof. Langs de rand van het blad treedt verdroging op.

Zwavel
Dit element komt voor in eiwitten. Het speelt een rol bij de waterhuishouding van de plant. Zwavelgebrek komt praktisch nooit voor.

Calcium of kalk
Dit element speelt een rol bij de opbouw van celwanden en het neutraliseren van zuren in de plant. Gebrek komt praktisch nooit voor. Wel krijg je dan een slecht grondstructuur waardoor de plantengroei indirect verslechtert.

Magnesium
Magnesium is een belangrijk bestanddeel van bladgroen. Bij magnesiumgebrek krijg je bladvergeling tussen de nerven en langs de randen. Later verkleurt dit naar bruin. Rond de nerven blijven de bladeren groen. Magnesiumgebrek komt veel voor op zandgronden en bij kaliumovermaat

micro-elementen ofwel spore-elementen
Hiertoe behoren de elementen die planten in zeer kleine hoeveelheden opnemen. Ze zijn wel onmisbaar. Tot deze groep behoren: ijzer (Fe), silicium of kiezel (Si), mangaan (Mn), borium (B),  zink (Zn), molybdeen (Mo), koper (Cu), Kobalt (Co) en soms jodium (I) en aluminium (Al)

IJzer
IJzer is nodig voor de vorming van bladgroen. Bij ijzergebrek worden de bladeren geel tot wit met scherp afgetekende groene nerven.  Het komt vooral voor op basische grond.

Silicium of kiezel
Dit element komt voor in celwanden.

Mangaan
Mangaan speelt een rol bij de fotosynthese en eiwitstofwisseling. Mangaangebrek is te herkennen aan op lichte vlekken tussen de bladnerven.  De nerven blijven groen.  Het blad is vaak dun. Mangaangebrek wordt vaak veroorzaakt door kalkovermaat en een slechte bodemstructuur.

Borium
Dit element speelt een rol bij de celdeling en waterhuishouding in de plant. Bij gebrek kunnen jonge knoppen afsterven.

Zink
Zink is nodig voor het vormen van groeistoffen. Zinkgebrek geeft groeiremming.

Molybdeen, koper, kobalt, jodium en aluminium
Deze elementen spelen een rol bij allerlei chemische omzettingen. Molybdeen-, kobalt-  en kopergebrek geven misvorming en verkleuring. Jodium- en aluminiumgebrek komen praktisch nooit voor.

Nevenelementen
Hiertoe behoren elementen als Chloor (Cl) en Natrium (Na). Ze zijn niet noodzakelijk voor de groei maar worden wel opgenomen als ze aanwezig zijn. Om erachter te komen welke voedingselementen een plant nodig heeft kun je uitzoeken welke stoffen er in het plantenlichaam zitten.

Wilde planten geven vaak een indicatie over de samenstelling van de grond. Zo wijst brandnetel op de aanwezigheid van stikstof en klein hoefblad op kalk. Varens en mossen zijn indicatoren voor zure grond.

4.2   Afwijkende voeding
Praktisch alle planten hebben wortels om voedsel op te nemen uit de bodem en bladgroen om brandstoffen te maken. Hierdoor zijn ze zelfvoorzienend ofwel autotroof.

Bijzonder vormen van voeding zijn:
– parasitisme
– vleesetende planten
– waterplanten
– epifyten
– symbiose

4.2.1 Parasitisme
Planten zonder bladgroen moeten hun brandstoffen uit organisch materiaal halen. Als dit organisch materiaal nog leeft en hier last van ondervindt spreek je over parasitisme.

Parasitistische planten halen zowel bouw- als brandstoffen uit andere levende wezens. Voorbeelden zijn bacteriën en veel schimmels. Ook duivelsnaaigaren is een parasiet. Hij wortelt in zijn gastheer en heeft geen bladgroen. Zowel bouwstoffen als brandstoffen worden opgenomen uit de plant waarin hij geworteld is. Zwakteparasieten als honingzwam en tonderzwam, tasten verzakte organismen aan.

 

 

populieren met vogellijm

Half parasieten halen een deel van hun voedsel uit andere organismen. Zo zijn kartelblad en ratelaar planten met bladgroen. Daardoor kunnen ze hun brandstoffen zelf maken. Hun wortels halen bouwstoffen uit grassen. Vogellijm (maretak) groeit boven in bomen. Ook deze plant heeft bladgroen voor de fotosynthese en haalt zijn bouwstoffen uit de gastplant.

Een bijzondere vorm van parasitisme is mutualistishe symbiose, kortweg symbiose genoemd. Men spreekt over symbiose als organismen duurzaam samen leven. Hierbij profiteren twee of meerdere organismen van elkaar. Zo krijgen bodemschimmels bijvoorbeeld brandstoffen van een boom. De schimmel zorgt ervoor de andere voedingsstoffen beschikbaar komen van de boom. Zo hebben ze beiden voordeel. Bekend is de symbiose zoals die bij orchideeën voorkomt. Orchideeënzaad bevat namelijk geen reservevoedsel. Als een bepaalde bodemschimmel ontbreekt kan het kiemplantje geen voedsel opnemen.

4.2.2 Vleesetende planten
Een aantal planten zijn in staat om insecten te vangen en te verteren. Op die manier vullen ze hun stikstofvoorziening aan en kunnen ze groeien op plaatsen waar andere planten dat niet meer kunnen. Voorbeelden van zulke vleesetende planten zijn zonnedauw en bekerplant.

4.2.3 Waterplanten
Planten die in het water groeien halen hun bouwstoffen vaak uit het water. Hiervoor gebruiken ze hun waterwortels, bladeren en/of hun stengels. Vaak betreft het drijvende planten. Als ze grondwortels hebben worden die voornamelijk gebruikt voor verankering.

4.2.4 Epifyten
Als planten op andere planten leven zonder dat die andere plant daar last van heeft spreekt men over epifyten. Dit soort planten haalt zijn bouwstoffen uit  “afval” dat zich op de gastplant of in het regenwater bevindt en maakt zelf zijn brandstoffen. Voorbeelden zijn mossen, orchideeën en veel bromelia’s die wij als kamerplant gebruiken.

4.2.5 Symbiose
Als 2 planten samen leven en daar beiden voordeel van hebben spreken we over symbiose. Bekend zijn kostmossen. Het is een samenlevingsvorm tussen een alg en een schimmel. Aan de buitenkant zit de schimmel, die dus ook de grove vorm van het korstmos bepaalt. De algen verzorgen de fotosynthese en produceren daarbij brandstoffen. De schimmel houdt water vast, dat afkomstig is uit de lucht (regen), zodat de algen deze stof kunnen gebruiken voor de fotosynthese. De schimmel scheidt zuren uit, dat helpt bij het opnemen van bouwstoffen voor de algen. De schimmel biedt bescherming tegen intensief zonlicht. Ook in de bodem komt veel symbiose voor waardoor hogere planten geholpen worden bij het opnemen van stoffen in ruil voor brandstoffen. Dit verklaart waarom veel planten op bepaalde plaatsen niet groeien.

 

5      Dier en voedsel
De dierenwereld is erg divers. Dit geldt voor alle aspecten van uiterlijk tot levenswijze. De manier van voeden staat voor een deel aan de basis van deze grote verschillen. Door aanpassingen hebben dieren zich overal kunnen vestigen. Denk aan water, lucht, bodem, land, kou, hitte enz. Aanpassingen kunnen ook zijn het houden van een winterslaap, het aanleggen van een wintervoedselvoorraad en het wegtrekken van dieren tijdens bepaalde seizoenen.
Dieren zijn, op enkele uitzonderingen na, heterotroof. Ze moeten dus organische- en anorganische stoffen opnemen en verteren. Dit gebeurt op diverse manieren. In het dierenrijk is een voedsel-opportunist een dier dat (bijna) alles eet wat voorhanden is.

Dieren worden vaak ingedeeld naar hun manier van voeden.
Zo kennen we bij dieren:
– dieren met uitwendige vertering en inwendige vertering.
– herbivoren, omnivoren en carnivoren.
– parasieten, saprofyten en epifyten
– roofdieren, insecteneters en aaseters.
– consumenten van de eerste orde, consumenten van de tweede orde enz.
– bijtende en zuigende dieren

5.1   in- en uitwendige vertering
Verteren is het verkleinen van een prooi tot oplosbare deeltjes. Dit kan mechanisch en/of chemisch gebeuren. De oplosbare deeltjes kunnen na de vertering door het cytoplasma van de cel worden opgenomen. Dit verteren kan in het organisme of buiten het organisme gebeuren.

Inwendige vertering
Eencelligen verteren hun voedsel altijd in de cel, dus in het lichaam. De amoebe is een voorbeeld van zo’n eencellig waterdiertje. Het beweegt zich voort en voedt zich met behulp van schijnvoetjes. Hij sluit zijn prooi in met schijnvoetjes. Zo wordt in de cel een voedselvacuole gevormd. Met behulp van een enzym wordt het voedsel daar verteerd. Dit is inwendig en chemisch.
Oplosbare deeltjes dringen het cytoplasma binnen. Onverteerde deeltjes worden uitgescheiden.

Pantoffeldiertjes zijn ook eencellig. Ze hebben trilharen en een celmond. Met de trilharen wordt het voedsel naar in de celmond gebracht. Zo komt het in de voedingsvacuole terecht. Hier verteert het voedsel en wordt het opgenomen door het cytoplasma. Onverteerde delen verlaten het lichaam via de cel-anus.

Sponzen zijn eenvoudig gebouwde meercellige dieren. Ze hebben geen echte organen, spieren en zenuwcellen. Sponzen leven onder water, meestal vastgehecht op een stevige ondergrond en kunnen uit zichzelf niet bewegen. Ze filteren hun voedsel en zuurstof uit het zeewater, dat ze door hun vele poriën naar binnen zuigen. Het voedsel spoelt naar een holte waar het in speciale cellen verteerd wordt. Dit is dus inwendig.

Bij dieren met een verteringsstelsel vindt altijd vertering in het lichaam plaats. Dit is inwendige vertering.

Uitwendige vertering
Holtedieren als zoetwaterpoliep, zeeanemoon en kwal vangen hun prooi met tentakels. Ze brengen het voedsel vervolgens via de mond in de darmholte. De darmholte bevindt zich buiten het lichaam en is omgeven door de cellen van het organisme. Daar vindt gedeeltelijke vertering plaats. De voorvertering is dus uitwendig. Cellen uit de laag om de darmholte nemen kleine voedseldeeltjes op en verteren deze verder. Dit is inwendig. Spinnen vangen hun prooi en spuiten deze in met een verterende stof. Vervolgens worden de verteerde stoffen opgezogen als voedsel. Ook dit is een vorm van uitwendige vertering.

5.2   herbivoren, omnivoren en carnivoren
Dieren kunnen hun bouw-, brand- en beschermende stoffen uit plantaardig of dierlijk materiaal halen. Carnivoren gebruiken levend of dood vlees als voedsel. Herbivoren gebruiken levend of door plantaardig voedsel. Omnivoren gebruiken een combinatie van beiden.

Rooddieren moeten hun prooi in veel gevallen achtervolgen. Daardoor is hun lichaamsbouw aangepast aan snelheid. Hun gebit is aangepast aan het dode, vasthouden en verscheuren van vlees.

Roofvogels zijn in staat om hun prooi onverwacht aan te vallen. Ze doen dit bijv. door stil te hangen in de lucht, te wachten op een paal of door ’s nachts te jagen. In het algemeen hebben roofvogels goede ogen en kunnen ze geruisloos vliegen. Vogels die snel hun prooi verslinden braken onverteerbare stoffen uit in de vorm van braakballen.

Insecten en andere geleedpotigen kennen veel technieken om hun prooi te overmeesteren. De bijenwolf bijvoorbeeld is een wesp. Hij graaft een valkuil om bijen te vangen. Parasitaire insecten leggen hun eieren in andere dieren waardoor de larven de eerste periode over voldoende voedsel kunnen beschikken. Bij plantenetende insecten zien we dieren met bijtende- en anderen met zuigende monddelen.

Vleermuizen speuren hun prooi op met een soort sonar.

Spinnen spuiten hun prooi in met een stof die de inhoud van de prooi verteert. Daarna zuigen ze de prooi leeg.

Soms hebben dieren in een bepaalde periode extra voeding nodig. Dit geldt bijvoorbeeld voor steekmuggen. Voor de ontwikkeling van eieren zuigen de vrouwtjes bloed van mensen en dieren op om aan de benodigde eiwitten te komen. Wespen en mieren verzamelen in de periode dat de larve verzorgt moeten worden extra veel suiker. Mensen kunnen daar last van hebben doordat mieren luizen kweken en melken en doordat wespen op alles afkomen wat zoet is.

Insecten kennen diverse stadia. Vooral in het larve stadium is veel voedsel nodig. Hierdoor komt het voor dat ze in een korte periode complete planten kaal vreten. Voor mensen kan dit vervelend zijn. Als ze dan andere dieren inzetten om de parasiet te bestrijden spreken we over biologische bestrijding. Als de parasiet gedood wordt met git heb je te maken met chemische bestrijding.

Bij vogels is aan de bouw van de snavel is te zien welk voedsel ze gebruiken. Lijster gebruiken gereedschap om zaden te openen. Een aantal vogels passen hun voedsel aan aan de periode van het jaar. Zo zullen ze in het voorjaar vooral dierlijk voedsel zoeken om hun jongen te voeren en in de winter leven van zowel dierlijk voedsel als plantaardig voedsel. Veel vogels trekken naar een ander land als er minder voedsel beschikbaar komt.

Veel dieren hebben vaste voedselbronnen. Een aantal eten wat er voor handen is. Dit soort dieren noemt men voedsel-opportunist. De vos is hiervan een voorbeeld.

5.3   roofdieren, insecteneters en aaseters
Roven klinkt vanuit menselijk oogpunt gezien erg negatief. We vinden het al gauw wreed als we zien dat dieren elkaar doden verscheuren en opeten. Vanuit het natuurlijk evenwicht gezien is eten en gegeten worden noodzaak. Het aantal nakomelingen is in het algemeen afgestemd op het in stand houden van de soort. Dieren met veel nakomelingen hebben veel vijanden en omgekeerd. Hetzelfde geldt overigens voor dieren met een korte levensduur. Doordat zwakke dieren als eerste ten prooi vallen aan roofdieren blijven de sterkste over en is de kans op in stand blijven van de soort het grootst. Insecten vormen de meest succesvolle levensvorm op aarde. Doordat de aantallen gigantisch zijn vormen ze een belangrijke voedingsbron voor veel dieren. Echte insecteneters hebben monddelen om het harde chitine-panser van insecten te breken. Aaseters zijn opruimers. Ze nemen een belangrijke plaats in binnen voedselketens en voedselpyramides. Ze verkleinen voedsel waardoor de overblijfselen weer toegankelijk worden voor andere organismen.

5.4   consumenten van diverse ordes
Omdat dieren zelf geen organisch materiaal kunnen maken worden ze consumenten genoemd. Hun voedsel moet dus altijd organisch materiaal bevatten.
Een vos eet geen gras maar wel de muis die een sprinkhaan gegeten heeft. De sprinkhaan heeft wel gras gegeten. Indirect zijn de organische stoffen die de vos eet dus toch afkomstig uit het gras. Zo kunnen we in de natuur zeer veel voedselketens vinden waarbij grote organismen kleinere organismen opeten. Het dier dat planten eet wordt consument van de eerste orde genoemd. De consument van de eerste orde eet de consument van de tweede orde enz.

Kenmerken:
–     Een voedselketen is altijd een rechtdoorgaande lijn.
–     Een voedselketen bevat alleen consumenten.
–     Een consument van de 1e orde is altijd een planteneter (bv. een konijn)
–     Een consument van de 2e orde is altijd een alleseter (bv. een vos) of een vleeseter   (bv. een spitsmuis)

                5.5   Bijten en zuigen
Voedsel moet altijd verkleind worden voordat het op celniveau verwerkt kan worden. Hogere dieren hebben daarvoor een spijsverteringsstelsel dat begint bij de mondopening. Doorvoor hebben dieren bijvoorbeeld de volgende middelen beschikbaar:
– Zoogdieren, reptielen en enkele vissen hebben een gebit;
– Slakken hebben een rasptong;
– Insecten hebben krachtige kaken of een zuigsnuit;
– Vogels hebben een snavel en een krop.

Daarnaast hebben veel dieren aanpassingen die hun leefomgeving vergroten. Voorbeelden zijn de tong van herkauwers en de spiermaag met steentjes bij kippen.
Jonge dieren worden vaak verzorgd door de ouders. Men spreekt dan over broedzorg. De duur en de manieren waarop dit gebeurt zijn erg verschillend
Zoogdieren bijvoorbeeld krijgen de eerste periode melk van de moeder. Vogels daar en tegen krijgen de eerste periode voorverwerkt voedsel. Bij andere dieren hebben de ouders ervoor gezorgd dat de jongen geboren worden in een voedselrijke omgeving
Bij de koekoek komt broedparasitisme voor. De koekoek legt een ei in het nest van een anders soort vogel. Als het ei uitkomt verdringt het koekoeksjong de andere jongen. Hierdoor is zijn de stiefouders in staat om, de vaak veel grotere koekoek, te verzorgen. Men denkt dat vogels bij de broedzorg vooral gefixeerd zijn op de roze snavel en verder het verschil niet opmerken. Koekoeksbijen hebben een vergelijkbaar gedrag.

5.6   Dieren in het bos

Onderstaand verhaal illustreert de complexheid van een levensgemeenschap.

Veel dieren vinden een bos een fijne plek om te wonen. Ze zitten er veilig beschut tegen kou en gure wind. Bovendien kunnen zij zich in een bos prima verschuilen tussen de hoge varens en de dichte braamstruiken. Ook holle bomen bieden een goede bescherming tegen vijanden. Bosdieren leiden een verborgen leven. Je hoort ze niet, je ziet ze niet, maar ze zijn er wel. Zodra je een bos binnengaat, verstoppen de dieren zich. Het bos lijkt dan wel uitgestorven. Maar vanuit hun schuilplaatsen beloeren ze je. Zij zien jou wel, maar jij hen niet. Toch kun je ze ontdekken, als je maar geduld hebt. De dieren verraden hun aanwezigheid vaak door sporen die ze achterlaten: keutels of afgekloven dennenappels. Met een beetje geluk kun je een heleboel sporen vinden. Op eikenbomen zie je soms rare vergroeiingen aan de takken of aan de onderkant van de bladeren. We noemen ze gallen. Hierin wonen de larven van galwespen. Galwespen lijken niet op gewone wespen. Deze insektjes zijn maar een halve centimeter groot. Een galwesp legt een eitje bijvoorbeeld in een blad. Daaruit kruipt een larve die gelijk op het blad spuugt. In dat spuug zit een soort groeistof. Op dat spuugplekje begint het blad dan enorm te groeien. Zo ontstaat een gal. In die gal woont en eet de larve van de galwesp. Als hij volgroeit is, verpopt hij zich. Later, als hij een echte galwesp is geworden, kruipt hij er uit.

In een bos is volop voedsel voor de dieren. Vooral voor de planteneters is er eten in overvloed: bladeren, sappige stengels, vruchten, wortels en zelfs boomschors en hout. De meeste dieren zijn planteneters: grote dieren zoals reeën, maar ook kleine dieren zoals bosmuizen en insecten. De larven van insecten zijn echte eetmachines. Die eten met elkaar makkelijk een boom of struik kaal. Gelukkig zijn er ook nog vleeseters, die op de planteneters jagen. Vleeseters zijn er ook in alle vormen en maten, van vos tot spin. Er zijn ook dieren die van twee walletjes willen eten. Een bosmuis is een kleine planteneter. Hij eet graag zaden, zoals eikels. Om te eten, moet de muis uit zijn schuilplaats komen. Maar daar loeren allerlei gevaren. Een bosuil slaat zijn slag en eet de bosmuis op. De planten, de muis en de 1. uil vormen samen een voedselketen. Aan het begin van zo’n keten staan altijd de planten. Die worden opgegeten door planteneters. En die worden op hun beurt weer opgegeten door vleeseters. Er zijn heel veel voedselketens in een bos.

Een bosmuis heeft heel veel zaden nodig om in leven te blijven. En een bosuil heeft ook niet genoeg aan een bosmuisje. Dat kun je zien in een voedselpyramide. Een pyramide is onderaan heel breed en eindigt in een punt. De voedselpyramide is verdeeld in gelijke lagen. In de onderste laag zitten dus heel veel exemplaren en in de bovenste laag heel weinig. Zodoende zijn er dus veel meer zaden dan bosmuizen, en veel meer bosmuizen dan bosuilen. Niet alleen de uil jaagt op de bosmuis. Ook 2. vossen , 3. wezels en valken lusten graag een muisje. Met zoveel vijanden moet een muis eigenlijk overal ogen en oren hebben. De muis zit in een heleboel voedselketens. Dat is met veel meer dieren en planten het geval. Op de 4. eik bijvoorbeeld leven rupsen en bladluizen. Rupsen eten van de bladeren en bladluizen zuigen sap uit de stengels. Vogels eten van de knoppen. De eikels worden opgegeten door de bosmuis. Rupsen en bladluizen worden opgegeten door koolmezen. Lieveheersbeestjes zijn ook verzot op bladluizen. De 5. sperwer loert op de koolmees en de bosuil op de bosmuis. Al die voedselketens door elkaar vormen een voedselweb Je ziet dat de planten en dieren van elkaar afhankelijk zijn. Daarom noemen we een bos ook wel een levensgemeenschap.

 

6      Mens en voedsel
Ook voor het menselijk lichaam geldt dat het voortdurend voedsel nodig heeft:
– bouwstoffen om te groeien en om voortdurend cellen te vernieuwen;
– brandstoffen voor de energievoorziening;
– regulerende stoffen om alle organen in het lichaam goed te laten
functioneren

Elke paar jaar is elke cel in ons lichaam (behalve zenuwcellen) helemaal vernieuwd. Aan de buitenkant is die permanente vervanging goed te zien bij huid, haar en nagels. Daarnaast heeft eten bij veel mensen een sociale functie. Hierdoor komt gezond eten vaak in gedrang.

6.1 Gevarieerd eten
De keuze aan voedingsmiddelen is enorm. Bijna alles is gezond mits we voldoende afwisselen. Vooral met dierlijke producten (verzadigd vet) en alcohol moeten we matig zijn.
Wie rommel als drugs in zijn lichaam stopt, kan niet verwachten dat dat resulteert in een gezond lichaam met gezonde gedachten.

Wel geldt dat niet alle voedingsmiddelen even waardevol en even gezond zijn. Etenswaren die vanuit voedingskundig oogpunt niet zo waardevol zijn (bijvoorbeeld wittebrood met jam, of friet) kunnen best lekker zijn. Wie gevarieerd eet (wissel aardappelen af met friet of pasta, eet verschillende soorten groente, diverse fruitjes, vlees, vis of kip) krijgt bijna altijd alles binnen wat hij nodig heeft.

Een volwaardige maaltijd bevat:
– voldoende energie (calorieën)
– diverse nuttige voedingstoffen

Handig hulpmiddelen bij het samenstellen van een volwaardige dagmenu zijn:
– de Schijf van vijf
– de Voedselpiramide.

6.2   Calorieën
Bij het verbranden van voedsel komt energie vrij. De eenheid voor energie is calorie ofwel Joule. 1 calorie is de hoeveelheid energie die nodig is om 1 gram water 1 graad op te warmen  Dus 1 kcal (kilocalorie) is nodig om een liter water één graad te verwarmen – en met 100 kcal breng je een liter water aan de kook.

Calorie en Joule
We eten energiehoudende voeding, die eventueel in warmte kan worden omgezet. Een modernere eenheid van energie is de Joule. Een Joule is ongeveer de energie die nodig is om 1 kilo 10 cm op te tillen. Dat is niet veel energie.
Verder geldt: 1 calorie = 4,186 Joule.

Normaal praten we over calorieën en Joules per duizend tegelijk:
– 1 kcal (kilo calorie) = duizend calorieën;
– 1 kJ is duizend Joule.

Op voedingsmiddelen hoort de voedingswaarde te staan, uitgedrukt in kJ (of kcal) per 100 gram van dat voedingsmiddel. Let op: in een pot jam van 450 gram zit dus 4,5 keer de hoeveelheid per 100 gram.

Voor een goed begrip enkele voorbeelden, telkens per 100 gram:
– karnemelk: 120 kJ of 30 kcal
– spinazie à la creme: 192 kJ of 46 kcal
– droge macaroni: 1520 kJ of 358 kcal
– hagelslag: 1770 kJ of 423 kcal
– pindakaas: 2693 kJ of 644 kcal

Alle energie die we eten, moeten we ook gebruiken. We poepen weinig uit, zodat alles wat we teveel eten wordt omgezet in vet.

6.3   Voedingsstoffen
De voedingswaarde van een product is méér dan alleen het aantal calorieën. De voedingswaarde zegt hoeveel en welke nuttige stoffen er in een product zitten (ook telkens per 100 gram). Het gaat dan vooral om de gehaltes aan eiwitten, koolhydraten en vetten, maar ook vitamines en mineralen. De voedingswaarde staat altijd verplicht op de verpakking. Wie per product wil weten wat de voedingswaarde is, kan kijken bij de site Voedingswaardetabel.

De nuttige stoffen in voeding zijn op te delen in eiwitten, koolhydraten, vetten, vitaminen, spore-elementen en mineralen.
De energie in voedingsmiddelen zijn samengesteld uit de organische stoffen koolhydraten, vetten, eiwitten (proteïnen) en alcohol. Elke van deze voedingsstoffen levert een bepaalde hoeveelheid energie. Je lichaam verbruikt altijd een combinatie vetten en koolhydraten om energie op te wekken. Dit heeft onder andere te maken met de intensiteit van de beweging. Bij een lage intensiteit zullen vooral vetten verbrand worden en bij een hoge intensiteit vooral koolhydraten. Meer informatie hierover is te lezen onder het item bewegen.

6.3.1 Eiwit
In bijvoorbeeld: vlees, kip, vis, ei, maar ook wel kaas, erwten en bonen.
Nut: bouwstof voor het lichaam (voor opbouw en onderhoud)
Essentie: alle eiwit/vlees is opgebouwd uit 23 aminozuren; daarvan zijn er voor mensen 8 essentieel (en dus absoluut nodig), omdat ons lichaam de andere zelf kan opbouwen uit de brokstukken.

Eiwitten vormen de structuur van elke cel in het lichaam en dus ook je spieren. Als je wilt afvallen is spiermassa erg belangrijk. Spieren hebben energie nodig zowel bij bewegen en bij rust. Extra spiermassa zorgt voor een hogere stofwisseling en dus ook meer energie verbruik. Eiwitten kunnen ook energie leveren maar het is wel een hele slechte leverancier. Als je lichaam eiwitten gebruikt als energie kan het zijn dat je spiermassa aan het afbreken bent. Je verliest wel gewicht maar geen vet. Als je tijdens het sporten erg naar erg ammonium ruikt ben je spieren aan het afbreken. Je lichaam gaat pas gebruik maken van eiwitten als energie wanneer het lichaam geen gebruik meet kan maken van koolhydraten en vetten.
In een normale en evenwichtige voeding zitten genoeg eiwitten. Krachtsporters en bodybuilders gebruiken extra eiwitten supplementen zoals eiwittenshakers voor een snellere herstel en voor de spieropbouw.

6.3.2 koolhydraten

Bijvoorbeeld: suiker, snoep, meel, pasta, aardappelen.
Nut: energie, die vrij snel na het eten beschikbaar is.
Essentie: de meeste koolhydraten verteren makkelijk en leveren dan energie. Koolhydraten zijn voor de mens een brandstof die efficiënter verbrandt als vetten.

Koolhydraten bestaan grof weg gezegd uit 2 soorten namelijk;
– enkelvoudige koolhydraten;
– meervoudige of complexe koolhydraten.

Enkelvoudige koolhydraten
Enkelvoudige koolhydraten verteert je lichaam snel. Te veel enkelvoudige koolhydraten zorgen voor een hoge bloedsuiker waardoor je lichaam het hormoon insuline gaat afgeven. Dit hormoon haalt glucose uit de bloedbaan om het als energie te gebruiken. Dit zorgt voor een lage suikerspiegel en dat gaat weer gepaard met een honger gevoel, een drang naar eten en zwakte. Insuline remt ook de afbraak van vetten en stimuleert de opbouw daarvan. Natuurlijke enkelvoudige koolhydraten (suikers) zijn gezond. Deze zitten bijvoorbeeld in fruit en zuivelproducten. Slechte voorbeelden zijn snoep, frisdrank, ijs enzovoort.

meervoudige of complexe koolhydraten
Meervoudige of complexe koolhydraten verteren minder snel en geven minder snel een honger gevoel.

Er zijn 2 soorten complexe koolhydraten namelijk;
– zetmeelrijke koolhydraten zoals aardappelen, bruinbrood, volkoren pasta, bonen enzovoort
– vezelrijke koolhydraten zoals groentes.

De meervoudige koolhydraten zorgen voor een gemiddeld energie niveau. Waardoor er geen pieken en dalen zijn in je bloedsuiker. Ook zorgen ze voor een voller gevoel.

Informatie over bloedsuikerspiegel en afvallen

Bloedsuikerspiegel is de glucoseconcentratie in het bloed.
Glucose is de omgezette energie van vetten en koolhydraten.

Hoge bloedsuikerspiegel
Een hoge bloedsuikerspiegel zorgt voor hoge afgifte van insuline, omdat je een te hoge bloedsuikerspiegel hebt zal het hormoon insuline er voor zorgen om de bloedsuikerspiegel weer omlaag te helpen. Insuline heeft invloed op de vetstofwisseling. Het stimuleert de opbouw van vetten en remt de afbraak van vetten. Niet zo gunstig dus als je wilt afvallen.

Lage bloedsuikerspiegel
Een lage suikerspiegel gaat gepaard met een honger gevoel, een drang naar eten en je voelt je zwak en moe. Ook zal je lichaamsverbranding en stofwisseling niet optimaal werken, wat weer een nadeel is bij afvallen.

Wat moet je nu doen voor het afvallen
Zorg er voor de je bloedsuikerspiegel onder controle is en niet te laag, dus minder enkelvoudige koolhydraten, maar meervoudige koolhydraten gaan eten. Sla nooit je ontbijt over! Zorg er voor dat je stofwisseling en lichaamsverbranding voor de hele dag optimaal is, dit is belangrijk bij het afvallen.

6.3.3 Vetten   
Vet levert energie en bouwstoffen en er zitten vaak vitaminen in. Er zijn 2 soorten vetten in onze voeding. Namelijk verzadigde vetten en onverzadigde vetten.

Verzadigde vetten
Verzadigde vetten zijn ongezond. De lever gebruikt verzadigde vetten om er cholesterol van te maken. Een te hoog cholesterol geeft kans op hart en vaat ziektes. Verzadigde vetten zijn de vetten in vaste vorm zoals bijvoorbeeld boter en margarine, maar ook de vetten in koekjes, snacks enzovoort.

Onverzadigde vetten
Onverzadigde vetzuren zijn wel gezond. Ze zijn goed voor hart en bloedvaten en ze zijn cholesterol verlagend. Onverzadigde vetten zijn de vetten in vloeibare vorm zoals plantaardige olie of bijvoorbeeld de veten in vette vis.

Tip:
Verzadigde vetten = V van verkeerd
Onverzadigde vetten = O van oké

6.3.4 Water
Water is echt overal voor nodig.
De mens bestaat in gewicht voor pakweg driekwart uit vocht. Water speelt een rol in alle processen en in elk lichaamsdeel. Het is het belangrijkste oplosmiddel en doet daardoor mee aan praktisch elk chemisch proces. Zonder het drinken van water (ook in de vorm van thee, bier of sapjes) gaan we vrij snel dood. Water is een van de weinige stoffen die kunnen worden opgenomen zonder vertering.

6.3.5 Vitaminen en spore-elementen
Vitaminen en spore-elementen zijn onmisbare specifieke deeltjes voor opbouw, onderhoud en functioneren van het lichaam.
Vitaminen hebben we in zeer geringe hoeveelheden nodig. Wie normaal, gevarieerd eet, krijgt vrijwel altijd voldoende binnen. Bij een gebrek aan vitaminen ontstaan al gauw ziektes en zwakheden. Een overdadig gebruik, via pillen bijvoorbeeld, kan ook tot problemen leiden.

Er zijn dertien vitamines: vier vetoplosbare vitamines en negen wateroplosbare vitamines. De vetoplosbare vitamines zijn vitamine A, vitamine D, vitamine E en vitamine K. De vetoplosbare vitamines zitten voornamelijk in het vet van voedingsmiddelen en kunnen in de weefsels van het lichaam worden opgeslagen. De wateroplosbare vitamines zijn vitamine B1, B2, B3, B5, B6, B8, B11 (foliumzuur) en B12 en vitamine C. Deze vitamines zitten juist in het vocht dat in voedingsmiddelen zit. Het lichaam kan deze wateroplosbare vitamines (met uitzondering van vitamine B12) niet goed opslaan; een teveel verlaat het lichaam via de urine.

Vitamine A t/m B12
Vitamine A
Vitamine A is een van de vitamines die het lichaam zelf kan aanmaken. Daarvoor heeft het wel bèta-caroteen nodig. Bèta-caroteen wordt ook wel pro-vitamine A genoemd. Bèta-caroteen is niet alleen belangrijk voor de aanmaak van vitamine A, het is ook een antioxidant. Dat wil zeggen dat het de schade die vrije radicalen in ons lichaam aanrichten, beperkt.Al langer is bekend dat vitamine A belangrijk is voor ons gezichtsvermogen, vooral voor het aanpassen aan het donker. Daarnaast is deze vitamine belangrijk voor een gezonde huid, de vorming van bloedvaten en slijmvliezen en speelt ze een grote rol bij de weerstand tegen infecties.Natuurlijke bronnen van vitamine A zijn onder meer boter, halvarine, margarine, vis, (volle) melkproducten en lever. Bèta-caroteen zit in veel fruit en groenten (vooral felgekleurde varianten, zoals bijvoorbeeld wortels), in veel koolsoorten en bijvoorbeeld broccoli.De B-vitamines zorgen voor de stofwisseling in ons lichaam; ze zetten koolhydraten, vetten en eiwitten uit ons voedsel om in energie en bouwstoffen.Vitamine B1
Vitamine B1 zorgt ervoor dat de koolhydraten uit ons voedsel worden verbrand, waardoor we meer energie krijgen. Vandaar dat mensen die heel actief zijn, en dus veel energie verbruiken, een grotere behoefte hebben aan vitamine B1. De natuurlijke bronnen zijn: aardappelen, graanproducten, brood, vlees en melkproducten.Vitamine B2
Deze vitamine zorgt voor het gezond houden van huid en haar. Verder heeft het een positief effect op de spijsvertering en het zenuwstelsel. Ook zou het de ogen tegen de schadelijke invloeden van zonlicht beschermen. Vitamine B2 krijgen we bijvoorbeeld binnen via eieren, noten, melk(producten), groente, fruit en vlees.Vitamine B3
Vitamine B3 is goed voor de werking van het zenuwstelsel en het bevordert de energieproductie in het lichaam. Natuurlijke bronnen zijn onder meer bruin (volkoren) brood, noten, vis en vlees en groenten en aardappelen.Vitamine B5
Deze vitamine is nodig voor het herstel van onze weefsels. Verder helpt ze bij de opbouw en afbraak van eiwitten, vetten en koolhydraten. Ook is deze vitamine nodig voor de vorming van bepaalde hormonen.
Goede voedingsbronnen zijn: aardappelen, eieren, melk, vlees en volkorenproducten.Vitamine B6
Vitamine B6 staat de laatste jaren sterk in de belangstelling omdat het – samen met de vitamines foliumzuur en B12 – een belangrijke rol zou spelen bij de bescherming tegen hart- en vaatziekten. Verder is B6 belangrijk voor de vorming van rode bloedcellen, de opbouw van DNA (erfelijk materiaal), de opbouw en afbraak van eiwitten en de goede werking van het zenuwstelsel. Vitamine B6 zit onder meer in aardappelen, bruin brood, banaan, vis, vlees en melk(producten).Biotine (B8)
Net als B2 is biotine belangrijk voor de goede ontwikkeling van huid en haar, de vorming van vetzuren en de energieproductie in ons lichaam. Sojabonen zijn een zeer goede bron voor biotine. Daarnaast zit deze vitamine ook in noten, eieren, lever en melk.Foliumzuur (B11)
Zoals gezegd bij B6, wordt foliumzuur gezien als een belangrijke vitamine voor het verkleinen van de kans op hart- en vaatziekten. Ook kan foliumzuur de kans op een miskraam of een aangeboren afwijking als een open ruggetje verkleinen. Vandaar dat vrouwen die zwanger willen worden, wordt aangeraden om extra foliumzuur te slikken. Verder is deze vitamine belangrijk voor de opbouw van het DNA (ons erfelijk materiaal) en voor de opbouw en afbraak van eiwitten.Samen met de vitamines B6 en B12 kan foliumzuur de schadelijke stof homocysteïne omzetten in onschadelijke stoffen. Homocysteïne is een vermoedelijk schadelijk tussenproduct dat ontstaat tijdens de eiwitstofwisseling in ons lichaam. Een verhoogd homocysteïnegehalte zou een risicofactor kunnen zijn voor het ontstaan van hart- en vaatziekten. Foliumzuur zit onder meer in groenten (broccoli, spruitjes), bruin brood, vlees en eieren.Wil je je laten testen of je wellicht een foliumzuur tekort hebt? Neem dan een kijkje op de pagina “Bloedonderzoek – houd je gezondheid in de gaten”.Vitamine B12
Ook B12 helpt bij een gezonde bouw van ons erfelijk materiaal en bij de opbouw en afbraak van eiwitten. Verder is deze vitamine nodig voor de aanmaak van rode bloedcellen en een goede werking van het zenuwstelsel. Deze vitamine zit alleen in dierlijke producten als eieren, melk(producten), vlees en vis.Links

Een uitgebreid overzicht van alle vitamines vind je op de site: Vitamines

6.3.6 Mineralen en zouten
Zouten leveren onmisbare bestanddelen voor opbouw en onderhoud
Mineralen zijn alle andere (chemische) stoffen die ons lichaam nodig heeft: ijzer, koolstof, stikstof en heel veel andere elementen.
Zouten bestaan vooral uit mineralen. Ze bevatten de metaalatomen natrium, kalium, calcium, ijzer en zink.
Vitaminen en mineralen hebben meer overeenkomsten dan verschillen. In het lichaam zijn beiden onmisbaar bij veel processen. Het belangrijkste verschil tussen vitamines en mineralen is een scheikundig verschil. Vitamines komen uit de levende natuur en kunnen door sommige planten of dieren zelf gemaakt worden, terwijl mineralen uit de dode natuur komen en door planten moeten worden opgenomen uit de aarde en door dieren uit voeding of water.
Mineralen en spore-elementen zijn, net als de meeste vitamines, stoffen die het lichaam niet zelf aan kan maken. Ze zijn onder andere nodig bij de regulatie van enzymen en hormonen. Het verschil tussen mineralen en spore-elementen is de hoeveelheid waarin het lichaam ze nodig heeft. Van mineralen heeft men meer nodig dan van spore-elementen.

6.4   De schijf van vijf
De Schijf van vijf is een begrip van tientallen jaren oud: uit iedere schijf moesten we elke dag wat eten, dan zaten we goed. In 2004 kwam het Voedingscentrum met een nieuwe schijf. Niet met strikte voorschriften, maar met de vrijere gezond verstand benadering. In 2006 is die schijf vernieuwd. Gezond eten betekent met gezond verstand bewuste keuzes maken. Gezond eten levert de voedingsstoffen die nodig zijn om het lichaam gezond te houden. Het vormt samen met voldoende bewegen de basis voor een gezond gewicht. Dat zorgt weer voor een kleinere kans op chronische ziekten, zoals hart- en vaatziekten, diabetes en een aantal vormen van kanker.

De 5 regels van de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum zijn:1 Eet gevarieerd.
2 Eet niet te veel en beweeg.
3 Gebruik minder verzadigd vet.
4 Eet volop groente, fruit en brood
5 Ga veilig met voedsel om.

De 5 vakken geven aan hoe je variatie aanbrengt. Gebruik daarbij de aanbevolen hoeveelheden als richtlijn.

Elk voedingsmiddel bevat verschillende voedingsstoffen in wisselende hoeveelheden. Door gevarieerd te eten, is de kans het grootst dat het lichaam voldoende van alle voedingsstoffen krijgt. Eten uit alle vakken van de Schijf van Vijf, zorgt voor een gezonde basis. Dat betekent: een ruime hoeveelheid brood, aardappelen, rijst, pasta, peulvruchten, groente en fruit en twee keer per week vis. Dit wordt aangevuld met zuivel en vlees, eieren of vleesvervangers en margarine of bak- en braadproducten. Verder is voldoende vocht belangrijk.

Voedingsmiddelen zoals sauzen, snacks, koek, snoep en gebak zijn niet opgenomen in de Schijf van Vijf. Dit is omdat deze producten al snel voor te veel calorieën zorgen. Bovendien zijn ze minder belangrijk voor het leveren van voedingsstoffen. We noemen deze producten dan ook ‘extra’s’. Gezond eten betekent dan ook: niet te veel van alles buiten de Schijf van Vijf.

6.5   De voedselpiramide

De voedselpiramide is net zoiets als de Schijf van vijf, maar dan met een wat andere benadering. Plantaardige olie kun je volgens hem best eten. Dierlijk vet liever niet, dus ook niet te veel melk en kaas. En ook met suiker en zetmeel moet je uitkijken.

de basis

 

 

 

 

de basis
Onderaan de piramide zie je dat eten en bewegen samen vallen in een gezonde leefstijl. Beweeg minstens een half uur, maar liever nog een uur per dag! Beweging versterkt je spieren en botten, verhoogt je stofwisseling, verbetert je conditie, humeur en nachtrust.

de eerste laag
De eerste laag van de piramide is vocht. Heel belangrijk, omdat water een echte basisbehoefte is. Drink dagelijks minstens 1,5 liter. Dat hoeft echt niet alleen water te zijn, ook koffie, thee, zuivel en sappen tellen mee.

de tweede laag
Laag twee bestaat uit groenten en fruit. De officiële aanbeveling is 200 gram groenten en 2 stuks fruit, maar geneer je niet om er meer van te eten! Groenten en fruit zijn echte smaakmakers, die kleur geven aan je eten maar je vooral ook heel veel vitamines en mineralen leveren. Eet ze bij elke maaltijd en ook als tussendoortje.

de derde laag
In laag drie zie je vezelrijke producten als brood, granen, peulvruchten en aardappelen. Ze passen bij elke maaltijd en zijn een goede energiebron. Kies het liefst voor de volkerenproducten, omdat die meer vitamines, mineralen en vezels bevatten.

de vierde laag
De vierde laag levert je gezonde vetten. Vet is namelijk niet ongezond, integendeel, het is een essentieel onderdeel van je voeding. Kies wel voor gezonde vetten en die zitten in vette vis, noten en olie. Eet minstens 1 keer per week vette vis, zoals makreel, zalm, haring of paling.

de vijfde laag
In de vijfde laag zie je eiwitrijke producten, zoals vlees, zuivel, eieren en vis. Eiwitten heb je elke dag nodig, bijvoorbeeld voor het in stand houden van je spierweefsel en voor je weerstand. Ook geven eiwitten veel verzadiging, zodat je niet te veel eet. Kies bij voorkeur voor de magere varianten, zoals mager vlees en halfvolle of magere zuivel.

de zesde laag
Natuurlijk hoort snoepen en snacken er ook bij. In de top van de piramide is daarvoor een plekje ingeruimd. Het zijn de extraatjes in je voeding. En hoeveel je daarvan kunt eten? Dat hangt af van je activiteiten en je eetpatroon. De weegschaal is een goede graadmeter: als je gewicht goed is en ook stabiel blijft, dan is de balans in orde.

de zon
De zon is nodig voor de aanmaak van vitamine D in de huid. Hiervoor is het nodig om elke dag een kwartier buiten te komen.

6.6       Sociale aspecten van eten
Eten is noodzakelijk om in leven te blijven. Planten en dieren zijn er continu mee bezig. Mensen hebben zich anders ontwikkeld. Er zijn sociale verbanden ontstaan waardoor ze niet zelf hun voedsel hoeven te verzamelen en te bereiden. Voedsel en voedsel verbouwen hebben daardoor een andere status gekregen dan bij andere organismen. Voorbeelden zijn ontspanning, recreatie en gezondheid.

6.6.1 Ontspanning
Zo is men, meer dan noodzakelijk, bezig met smaak en variatie en wordt samen eten gebruikt om te communiceren met gezinsleden, vrienden en zakenrelaties. Uit eten heeft weinig meer te maken met honger en dorst.
Jagen wordt gezien als sport, niet meer als het verzamelen van voedsel.
Het bezoeken van een café is een vorm van ontspanning zonder dat er bij elk glas fris gedacht wordt aan het lessen van dorst.
Tussendoortjes worden genomen omdat men ze lekker vindt, niet tegen de honger.
Het kweken van groenten en het houden van kippen bijvoorbeeld gebeurt uit hobby, niet meer uit noodzaak.
Vreemd is het verschijnsel dat mensen er bewust van zijn dat ze te veel eten en vervolgens zich gaan inspannen om het te veel aan energie eraf te sporten. Dergelijk gedrag is bij dieren ondenkbaar.

6.6.2 Recreatie
De Nederlandse land- en tuinbouw was wereldberoemd. Landbouwhuisdieren leverenden ons vlees, melk, eieren, trekkracht, wol, en leer. (En heel veel mest.) De vollegronds- en glastuinbouw leverden groenten, fruit en akkerbouwproducten. Ze leverden zoveel dat agrarische producten voor het grootste deel geëxporteerd konden worden.
Door ruimtegebrek en de hoge kosten van het produceren van voedsel in Nederland zien we steeds meer agrarische bedrijven verdwijnen of omschakelen naar een andere sector. Hierdoor wordt het produceren van voedsel in ons land steeds minder belangrijk.
Slimme ondernemers zetten hun bedrijf in om anderen te informeren en te amuseren. Zo zie je boerencampings en zichtboerderijen ontstaan. Boeren passen hun bedrijfsvoering aan waardoor productiviteit wordt opgeofferd aan natuurbeheer.

6.6.3 Gezondheid
Nederland was trots op de grote productiviteit. Dat dit ten koste van het milieu ging werd amper opgemerkt. Door bewustwording zijn er steeds meer mensen over gaan nadenken dat het ook anders kan. Daardoor zijn de klachten over achteruitgang van het milieu en inefficiënt omgaan met productiemiddelen toegenomen. De vraag om milieuverantwoord gekweekte producten is daardoor toegenomen. Bedrijven en detailhandel speelden daarop in door het aanbieden van biologische producten. Vegetariër zijn was vroeger een uiting van armoede; nu is het iets waar mensen trots op zijn. Iemand die het gebruik van dierlijk voedsel afwijst heet een veganist.

De biologische land- en tuinbouw in Nederland zijn nog bescheiden in omvang. Er zijn nog weinig consumenten bereid om biologische producten te kopen. Het ziet er naar uit dat daarin een omslag gaat komen, zodat kwaliteit voor kwantiteit gaat. Bij kwaliteit wordt niet alleen gedacht aan de eindproducten maar ook aan dierenwelzijn en milieubelasting.

“Je bent wat je eet”. Dit betekent dat je lichaam wordt opgebouwd uit stoffen die je via het voedsel binnenkrijgt. Mensen die vlees eten moeten zich realiseren dat dieren die voor de mens schadelijke stoffen hebben gegeten of zijn toegediend, deze stoffen doorgeven via het vlees.

Levensgevaarlijke, resistente bacteriën kunnen via dierlijk voedsel worden overgebracht. Veel epidemische ziektes – zoals tuberculose, pokken en mazelen – die de mensheid zwaar hebben getroffen, vinden hun oorsprong in de ziektes van dieren.

Eén manier waarop infecties van dier naar mens kan worden overgedragen is via het eten van bedorven of besmet vlees.

Schadelijke stoffen kunnen zijn: groeihormonen, giftige afvalstoffen en bestrijdingsmiddelen.

Bacteriën kunnen o.a. salmonella bacteriën zijn of bacteriën die door het gebruik van antibiotica in het veevoer resistent zijn gemaakt. Salmonella wordt met name in eieren gevonden.

Antibiotica wordt aan veevoeder toegevoegd om ziekten te voorkomen en om de dieren sneller te laten groeien. De reden hiervoor zijn evident: er kunnen meer dieren in één ruimte en deze zijn eerder slachtrijp. De antibiotica in het veevoer maakt bacteriën in het spijsverteringskanaal van dieren resistent voor deze stof.

Omdat bacteriën resistentie-eigenschappen kunnen uitwisselen, worden ook bacteriën in het menselijke lichaam resistent. Dit is gevaarlijk als de mens een infectie oploopt waarvoor alleen antibiotica nog helpt.

Groeihormonen worden gebruikt om slachtvee meer spierweefsel te laten ontwikkelen zodat het slachtgewicht hoger is en sneller wordt bereikt.

Dioxine is een bij verbranding vrijkomend afvalproduct dat soms in veevoeder terecht komt omdat er al dan niet opzettelijk afvalstoffen worden gemengd met grondstoffen voor veevoer.

 

 

 

 

 

Ecologie

Ecologie_reader basiscursus

Ecologie biotische en abiotische factoren

Ecologie agrarische kringlopen

Ecologie oefening termen

Ecologie Voedselweb in eikenbos (cursus)

Ecologie Wie eet wie in het voedselweb (cursus)

Ecologie Betekenis vogelfiguurtjes (cursus)

Ecologie_presentatie

Ecologie presentatie 00

Ecologie inleiding presentatie 01

Ecologie presentatie 02

Ecologie voedselketens presentatie

Ecologie voedselweb van zoet water

Ecologie in de praktijk

Ecologie_voorbeelden

Ecologie_veldwerk opdrachten

Ecologie populatie uitleg

Ecologie voedselnet_weiland

Invasieve-waterplanten-veldgids-oktober-2016

Invasieve-exoten-eindrapportage-lesmateriaal-juli-2015

Symbiose tussen bomen en schimmels

 

Productverzorging

Aardewerk  Nomenclatuur
Bladverliezende heesters Plantengroepen
Bol- en knolgewassen Plantenvoeding
Bomen en struiken Plantenziekten
Coniferen Schoonhouden
Dieren en dierbenodigdheden Snijbloemen
Droogmaterialen Snoeien
Een- en tweejarigen Tuinhout
Eetbare tuin Tuinmeubels
Fruit Tuinverharding
Gazons Tuinverlichting
Gereedschap Uitplanten van diverse plantengroepen
Glas en kristal Vaste planten
Groenblijvende Heesters Verduurzamen van hout
Grond en bodem Vermeerdering ongeslachtelijk
Hagen Vermeerdering geslachtelijk
Heidetuinen Verwerken van producten
Hout Verzorging kamerplanten
Hydrocultuur Vijver aanleggen
Kaarsen Vijverpompen en filters
Kamerplanten Vijverwater
Kleur Waterdieren
Klim- en leiplanten Water en plant
Kuipplanten Waterplanten
Kunstplanten
Licht en kleur
Licht en warmte
Meststoffen

Waterdieren

Inleiding
Water met de daarin levende flora en fauna hebben een grote aantrekkingskracht op mensen. Dit geldt voor de rivier, de sloot, de plas en voor de vijver buiten en het aquarium binnen. Voor veel tuincentra is de vijver- en aquariumafdeling dan ook een afdeling met veel belangstelling van klanten maar ook van medewerkers.

Vissen
Het aantal vissoorten dat geschikt is voor het aquarium en de vijver is erg groot. Daardoor is er veel kennis nodig om klanten verantwoord te kunnen adviseren. Tuincentra moeten zich om die reden vaak beperken tot de algemene soorten. Dit geldt met name voor het aquarium.
In de vijver of in het aquarium kun je ervoor kiezen om maar één vissoort te gebruiken of om meerdere soorten te combineren. Bij het combineren moet je altijd nagaan of de soorten elkaar verdragen.  Zo zullen grote vissen vaak kleine vissen opeten en zijn er soorten als semitraan die erg agressief zijn.
Als je in een aquarium meerdere vissoorten combineert spreekt men over een gezelschapsbak. Het kan daarbij gaan om zoetwater of zoutwater.
Een voorbeeld van een aquarium met een soort vissen is de ciclidenbak. Deze kun je moeilijk combineren met waterplanten. Bij een aquarium zijn bovendien temperatuur, filter, wateroppervlakte en de zandbodem erg belangrijk bij het maken van de juiste keuze en het combineren van soorten.

Waterdiepte
Bij het kiezen van de vissen moet je ook rekening houden met de diepte waarin ze leven. In de vijver onderscheiden we de volgende waterkolommen:

  • De bovenste kolom is de meest opvallende en ook de warmste waterlaag.
  • In de  middenkolom  zitten  meestal  de  meeste  vis-  en  plantensoorten.  In  deze  zone  kun  je  de  vissen  al moeilijker waarnemen.
  • De onderste kolom is het terrein van de bodemvissen. Alleen bij heel helder water kun je de vissen hier nog waarnemen.

In verband met vorst moet een vijver minimaal 60 a 80 cm diep zijn. Dieper is beter omdat de omstandigheden dan minder wisselen. Aquaria worden verkocht in standaardmaten, zodat je met de waterdiepte eigenlijk nooit in de fout kunt gaan. Maar ook bij aquaria zijn er vissoorten die op verschillende hoogte in de waterkolom leven. Houd daar dus rekening mee bij de keuze van de vissen. Ondiepe aquaria worden snel te warm door de lampen. 20 cm Kun je beschouwen als een minimale diepte bij aquaria.

Geschiktheid van de soort vijver
Welke vissen moet je voor je vijver kiezen? Dat hangt er uiteraard van af wat voor vijver je wilt. Wil je een siervijver met de nadruk op het plantenbestand of juist een met de nadruk op het visbestand? In het eerste geval  moet  je  uiteraard  geen  vissen  aanschaffen  die  de  planten  eten  of  de  grond  omwoelen,  waardoor  de planten ontworteld raken. In het tweede geval is er in je vijver weinig ruimte voor planten. Houd er dan wel rekening mee dat sommige vissoorten alleen goed kunnen gedijen dankzij de beschutting van planten. Voor beide gevallen geldt uiteraard dat de waterkwaliteit altijd optimaal moet zijn om vissen te kunnen houden.

Hoeveel vissen?
Het spreekt voor zich dat er een grens is aan het aantal vissen dat je in een vijver kunt houden. Vaak zie je dat er veel te veel vissen in het oppervlaktewater worden gehouden. Hanteer als richtlijn 5 cm vislengte per 1000 liter water. Neem dus voor een vijver van 5000 liter niet meer dan zes goudvissen en zes goudwindes. Dan wordt het natuurlijk evenwicht niet verstoord.  Bij een aquarium wordt het maximale aantal vissen voor een groot deel bepaald door de waterkwaliteit en wat de consument mooi vindt. Vooral scholvissen hechten niet zoveel waarde aan ruimte. 

 

 

Vissoorten

Het aantal soorten aquariumvissen is gigantisch. De keuze is een kwestie van smaak, ruimte, beschikbare tijd en deskundigheid.
Enkele bekende zoetwater soorten zijn:
– diverse tetra’s
– Betta ofwel kempvis
– guppy
– maanvis
– platy
– black molly
– bicolor
– cycliden
– discus
– modderkruiper

Vijvers worden voornamelijk bewoond door:
– goudvissen
–  goudwinde
–  koikarper

 Combinatie met andere dieren
Je kunt vissen in een vijver ook de combineren met een aantal andere dieren. Hieronder noemen we enkele mogelijkheden.

–     Amerikaanse brulkikkers

Met hun gebrul kunnen ze jou én de buren slapeloze nachten bezorgen. Ze kunnen 22 cm groot worden met poten van 25 cm.

 

 

 

 

–     Salamanders

Ze zijn 2 cm groot en ze kunnen worden opgegeten door de vissen. Ze komen vaak vanzelf in de vijver terecht en leven gedeeltelijk onder water.

 

 

 

 

–     Watermosselen
Watermosselen kunnen overleven in een natuurvijver met voldoende modder op de bodem. Ze filteren het water, maar ze woelen ook onder de grond de waterplanten los. Daardoor vertroebelen ze het water. Hun voedsel bestaat uit muggenlarven, wormen en dergelijke.  In combinatie met vissen zijn ze dus eigenlijk niet zo geschikt. Bovendien kunnen dode mosselen een enorme stank van het water veroorzaken

 

 

 

–     Groene kikkers
Groene kikkers zijn niet plaatsgebonden, maar zullen bij een goede biologische waterkwaliteit in de vijver blijven. Ze overwinteren op het diepste punt van de vijver. Overdag zitten ze meestal aan de rand van de vijver te wachten op een prooi (slakken, wormen, libellen). Iedere groene kikker heeft zijn eigen territorium

 

 

 

–     Bruine kikkers
Bruine kikkers leggen hun eieren tussen de waterplanten maar leven hoofdzakelijk aan land. Ze zijn erg nuttig in de tuin en vangen veel insecten.

 

 

 

Naast deze opvallende dieren zullen zich in een vijver veel kleinere dieren ontwikkelen als muggenlarven, libellenlarven, waterkevers, bloedzuigers, schaatsenrijders enz. Dit waterleven kan de vijver tot een boeiende levensgemeenschap maken.

Minder blij is men in de vijvertuin met visetende vogels als de blauwe reiger en de ijsvogel. Het zijn overigens wel mooie vogels.
Op grote vijvers kunnen eenden, meerkoetjes, fuut en waterhoentjes verschijnen.

Fuut
ijsvogel
blauwe reiger

               

 

 

 

Het transport van vissen
Voordat handelaren vissen transporteren, laten ze de vissen enige tijd vasten, zodat de dieren tijdens het transport minder afvalstoffen (vooral ammoniak en kooldioxide) produceren. Bij een te hoge concentratie van deze stoffen worden vissen tijdens het transport vergiftigd. Het transport van vissen veroorzaakt veel stress bij de dieren. Door verdovende middelen aan transportwater toe te voegen, proberen handelaren van siervissen de  stress  te  verminderen.  Bij  het  gebruik  van  verdovende  middelen  moet  je  de  vissen  extra  voorzichtig behandelen als je ze in bakken met schoon water zet. Bij een te snelle overzetting kunnen de vissen in shock raken en daardoor sterven.

Als een klant een vis koopt dan moet jij op de volgende punten letten:

  • Verpak de vis in een plastic zak met water en daarboven lucht.
  • Gebruik een fijnmazig gaas als je de vis uit de bak haalt, zodat de schubben niet worden beschadigd.

De klant moet bij het vervoer aan de volgende punten denken:

  • Laat de vis na aankoop wennen aan ander water.
  • Tijdens het vervoer mag het water klotsen, er komt alleen maar meer zuurstof vrij.
  • Leg de gesloten zak op de vijver of in het aquarium.
  • Leg een natte handdoek over de plastic zak als de zon schijnt, om verbranding te voorkomen.
  • Het water in de zak moet dezelfde temperatuur krijgen als het water in de vijver of in het aquarium. Dit kan ongeveer een half uur duren.
  • Laat daarna ongeveer een halve liter water van de vijver of het aquarium in de zak stromen, zodat de vis langzaam kan wennen.
  • Vul het water drie keer bij. Het geheel duurt ongeveer een uur.
  • Laat de vissen langzaam uit de zak zwemmen.

Gezondheid van de vissen
Vissen zijn gevoelig voor ziekten. Dit geldt m.n.voor vissen onder kunstmatige omstandigheden als het aquarium en de vijver.
Hieronder staan een aantal symptomen voor het herkennen van ziekten:

Kenmerken van gezonde vissen:
– heldere ogen;
– goede huidskleur;
– gespreide vinnen;
– rugvin staat overeind;
– schubben zijn regelmatig;
– de vis is niet te mager;

Kenmerken van zieke vissen
– troebele ogen;
– schubbeschadigingen;
– sterk vermagerd;
– lusteloos;
– afwijkende ontlasting;
– schimmeldraden op de staartvin.

Houd de vissen gezond. Ook als een klant de nodige voorzorgsmaatregelen heeft genomen kunnen de vissen ziek worden. Vaak gebeurt dit door aankoop van nieuwe vissen. De nieuwe vissen kunnen parasieten meenemen die de andere vissen aansteken. Voor de meeste ziekten zijn er medicamenten. Hierdoor genezen de vissen meestal binnen tien dagen weer.

De meest voorkomende ziekten zijn:

witte stip

Schimmel als witte stip, virus, bacteriën, karperluis, visbloedzuiger en ankerworm.
Ook natuurlijke voedseldiertjes kunnen vissen infecteren. Bij het vangen van watervlooien komt vaak karperluis mee en bij tubifexwormen bloedzuigers. Als de klant nieuwe vissen in de vijver zet, kun je hem een preventief geneesmiddel adviseren waardoor de vissen minder risico lopen.
Zuurstofgebrek kan ertoe leiden da vissen aan de oppervlakte komen om lucht te happen. Dit kun je meestal opheffen door het aanbrengen van een zuurstofpompje, door water te verversen en door het aanplanten van zuurstofplanten als waterpest.

Vissen voeren

pekelkreeftjes

Er is voor vissen allerlei voedsel in de handel, namelijk:

  • levend voer: watervlooien, tubifex, cyclops, rode muggenlarven, zwarte muggenlarve en witte muggenlarven;
  • droogvoeders: vlokkenvoer, tabletten en geperste korrels;
  • geconserveerd voer: diepvries en gedroogd.

Voedsel wordt meestal met de hand toegediend. Voor aquaria zijn voerderautomaten in de handel. Bij overmatig voeren wordt het water voedselrijk waardoor er algengroei kan optreden. Voedsel dat naar de bodem is gezakt kan opgeruimd worden door slakken en modderkruipers.

Bij voedselgebrek kan het gebeuren dat de vissen van de waterplanten gaan eten in het aquarium. Bij een buitenvijver ga  je  de  vissen  pas  voeren  als  de  temperatuur boven  12°C  komt. Als  je  bij  lagere  temp  voert, kunnen de vissen het voer slecht verteren. Voer altijd op dezelfde plek en houd in de gaten of er geen voedselresten op de grond blijven liggen. Hierdoor neemt de waterkwaliteit af. Voer dus met mate en alleen bij warm weer.

Tips voor het voeren van aquariumvissen:

  • Geef meerdere malen per dag kleine hoeveelheden.
  • Geef niet meer voedsel dan ze in enkel minuten kunnen opeten.
  • Zorg voor afwisselende voeding.
  • Voer niet direct nadat je het water hebt gereinigd of vervangen.
  • Voer plantenetende vissen bij met speciaal voedsel.
  • Geef bodembewoners speciaal voedsel, zij eten ook meestal ’s avonds.
hevelen

De verzorging van het aquarium
Een aquarium moet regelmatig worden schoongemaakt. Hierna volgt een opsomming van werkzaamheden om een aquarium in goede conditie te houden:

  • Reinig een aquarium regelmatig.
  • Controleer iedere dag de techniek en de temperatuur.
  • Bekijk het gedrag en het uiterlijk van de vissen en kijk of er geen afwijkingen zijn.
  • Vervang iedere veertien dagen 10-30 % van het aquariumwater (afhankelijk van het visbestand) door leidingwater. Voor het leegzuigen kun je een hevel gebruiken.
  • Zuig vuil van de bodem weg en maak het glas met een magneetreiniger schoon om algenaanslag te verwijderen.
  • Knip snelgroeiende waterplanten met een scherpe schaar tot tweederde af.
  • Geef iedere 14 dagen ijzerbemesting voor de planten.
  • Reinig het filter.
  • Spoel de biologische filtermassa iedere drie maanden met aquariumwater uit. Doe dit voorzichtig zodat niet de waardevolle micro-organismen verdwijnen.

Verzorging van de vijver

Ook vijvers moet je onderhouden. Vissen zijn erg gevoelig voor een slechte conditie van het vijverwater.
Plantenresten haal je er uit met een schepnet.

In de winter is de vijver in rust, de stofwisseling van de vissen is sterk verminderd. De vissen leven nu op de vijverbodem en nemen geen voedsel meer op. Werk nu zo min mogelijk aan de vijver om de winterrust niet te verstoren. Met een ijsvrijhouder kunnen vrijkomende verontreinigde gassen worden afgevoerd.

BRONNEN
Aquariumplanten Leeuwarden 
Aquarium verzamel pagina

Aquariumwater 1
Aquariumwater 2
Aquarium Holgen
Berekeningen
Biologisch evenwicht
Filtersystemen
Filtersystemen 2
Guppy vijvertechniek
Koibonsai   
Koi-info
 
Koi-farm
 
Leven in het water
 
Marechal brochure waterplanten
Notesdejardin vijvers
Stoffen in het water
vijverfolie 
Vijverwater

Vijverleven
Vijverhulp voor planten
Vijverboek
Vijver- en moerasplanten
Vijverplanten
Vijver startpagina
Vijvertrends
Vijverinfo

Vijverpracht
Zwemvijvers
   

 

 

Fauna

  • Algemeen 
Fauna basiskennis Zuid Limburg    
Fauna basiskennis Noord Limburg NGCML 
Fauna dierenwereld kinderopdrachten
Fauna diersporen opdrachten  
Fauna diersporen presentatie  
Fauna diersporen NGCML 
Fauna gewervelde dieren cursus  
Fauna gewervelde dieren reader groencursus  
Fauna gewervelde dieren presentatie 
Fauna gewervelde dieren eigenschappen en bouw   
Fauna camouflage  
Fauna roofdieren presentatie     
Fauna vissen vinnen en schubben  
Fauna vissen bouw opdrachten
Fauna ganzenspel
Fauna vleermuizen reader NGC-ML   
Fauna vleermuizen op kerkzolders
    
  • Zoogdieren
    das

Fauna zoogdieren zenuwstelsel schaap  
Fauna zoogdieren reader groencursus  

  • Geleedpotigen

Insecten bouw en leefwijze
Wespensteek
Insect tekenen

Fauna insecten praktijkopdracht    
Fauna spinnen zoekkaart     
Fauna spinnen ogen
Fauna duizendpoten zoekkaart  
Fauna geleedpotigen presentatie   
Fauna geleedpotigen reader groencursus Helden
Fauna bijen determinatietabel   
Fauna bijen van Nederland    
Fauna miereninformatie

Fauna zweefvliegen
Fauna nachtvlinders
Fauna vlinders zoekkaart
Fauna geleedpotigen bezoekers van insectenhotels
Fauna geleedpotigen reader NGCML
Fauna bijen gifvrije planten  

Ordenen

Systematiek dieren

ordenen dieren

Fauna ordenen opdrachten   
Fauna dieren in nesten opdrachten  
Fauna ordenen diersystematiek    
Fauna ordenen diergroepen 
Fauna indeling dierenrijk met opdrachten   

  • Practicum
    DSC_5218

Fauna ganzenspel  
Fauna vogels in de tuin opdracht   
Fauna vogels braakballen practicum 1   
Fauna vogels braakballen practicum 2   
Fauna vogels braakballen practicum 3     
Fauna vogels uilenballenpracticum 4
Fauna vogels schedelpracticum   
Fauna vogels vetbollen maken practicum  
Fauna insecten praktijkopdracht  
Fauna diersporen opdrachten
Micro_reis; Kruip in de huid van een insect
Knipkaart_insecten
Praktijkopdracht_insecten

 

– Reptielen en amfibieën

amf

Fauna amfibieën en reptielen reader groencursus   
Fauna padden werkblad
    

Fauna padden werkblad-antwoorden     

– Vogels

vogels2

Fauna Vogels achteruitgang van de grutto artikel     
Fauna Grutto lesbrief  
Fauna vogel nestkastjes   
Fauna vogels nestkasten ophangen
Fauna vogel voederplaatsen   
Fauna vogels vetbollen maken practicum
Fauna vogels in de tuin opdracht    
Fauna tuinvogels vragen      
Fauna vogelnamen in 5 talen    
Fauna vogel geluiden oefening       
Fauna vogels snavels presentatie      
Fauna vogels snavels oefening  
Fauna vogelcursus
Fauna vogels basiskennis NGC-ML
Fauna roofvogels algemeen NGC-ML   

Fauna roofvogels soorten NGC-ML  
Fauna vogelcursus reader groencursus Helden

Fauna vogels kijken tips    
Fauna vogels in de winter presentatie   
Fauna vogels braakballen practicum 1   
Fauna vogels braakballen practicum 2    
Fauna vogels braakballen practicum 3
Fauna vogels uilenballen practicum 4
Fauna muizenresten zoekkaart
Fauna vogels presentatie groencursus Helden     
Fauna roofvogels presentatie     
Fauna vogels schedelpracticum   
Fauna vogels lichaamsbouw kip
Fauna vogels per biotoop         
Fauna vogelcursus-1 presentatie   

Fauna vogelquiz            
Fauna vogels zoekkaart  vogels op school

 

Speuren naar sporen

De werkvorm is voor diverse doelgroepen te gebruiken n.l. voor kinderen gebruikmakend van duidelijk herkenbare sporen van dieren in de eigen omgeving tot natuurgidsen in opleiding met ordening in 10 hoofdgroepen en weer onderverdeeld in subgroepen met hier en daar een herkenbare soort als voorbeeld. De indeling in hoofdgroepen en subgroepen zie in de bijlage de 2 A4’s.
Voorafgaand kan je er een spel van maken door van 15 dieren en 15 bijbehorend sporen (zie naamkaartjes) uit te delen in een groep van 30. en elkaar dan zoeken d.m.v. vragen stellen. Daarna heb je dan tweetallen die verder samen bovenstaande opdracht kunnen uitvoeren.
Binnen kan je er ook een opdrachten werkvorm van maken via een opdrachtenvel voor kinderen of jongeren (zie bijlages) of een workshop zoals de poepactiviteit in het theater (had je al in opgenomen).
Buiten kun je er een zoektocht cq excursie aankoppelen om sporen buiten of in het veld op te speuren.

In deze opdracht moeten de deelnemers zoveel mogelijk van de aanwezige diersporen determineren en ordenen.

Nodig:
1. Groot aantal diersporen.  
Denk aan:
-braakballen
-botten
-veren
– uitwerpselen
– gedroogde- en opgezette dieren
– eieren
– haren
– voetafdrukken
enz.
Doe kwetsbare producten in en doorzichtig doosje.

2. Kaarten met de namen van diergroepen.
Bijvoorbdeeld:

Leg deze kaarten dusdanig uit op een tafel dat de diersporen erop gelegd kunnen worden.

3. Stickers of post-its met schrijfmaterialen.

4. Determinatiemateriaal als boeken, zoekkaarten of computers.

Werkwijze:
Werk in kleine groepjes.
Elk groepje krijgt een aantal diersporen
Ze determineren hun diersporen en plakken er zo mogelijk een naamaanduiding op.
De benoemde diersporen worden op de kaart van de juiste diergroep geplaatst.

Als de deelnemers klaar zijn wordt het resultaat besproken.

Bijlagen:
systematiek dieren

woorden sporenspel

Vragen over sporen jongeren

Speuren naar sporen werkvel jongeren

Speuren naar sporen werkvel kids

Dierenrijk woorden

 

 

Zintuigen

Voorbeeldproefjes en opdrachten

Er worden een aantal genummerde opstellingen gemaakt.
De kinderen lopen hier, zo mogelijk met begeleider, langs en voeren de opdrachten uit.

suggestie:
Voeg aan elke opstelling een opdracht toe.
Laat de antwoorden invullen op een verzamelformulier met puntentelling.
Na de laatste opdracht vult de begeleider, met behulp van een antwoordmodel, de scores in.
Gebruik de scores om iets extra’s te doen.

1 Wat voel je?
Werkwijze:
– Voorzie de deelnemer van een blinddoek;
– Desoriënteer hem;
– Breng hem naar een boom en laat hem eraan voelen;
– Desoriënteer hem opnieuw;
– Laat aanwijzen aan welke boom hij heeft gevoeld.
Benodigdheden:
– blinddoek;
– bomen met duidelijke schors;
– nummers om aan de bomen te hangen met info op de achterkant (voor de
begeleiders)

Andere suggesties bij voelen:
warm, koud en lauw water.
voeldozen

2 Wat zie je?
Benodigdheden:
– microscoop met mensenhaar;
– binoculair met beestjes en planten;
– loeppotjes met beestjes en planten;
– raadfoto’s zoals eenvoudige afbeeldingen van dieren voor kleine kinderen, objecten
macro-opnames, detailfoto’s en gezichtsbedrog bijv. met lijnen
Antwoorden op de achterkant vermelden

Andere suggesties bij kijken:
spiegel, lepel, verrekijker, telescoop, kijkbuis

3 Wat ruik je?
Benodigdheden:
– geurdoosjes met bekende geuren:
vies, lekker, sterk enz. bijvoorbeeld azijn, kamille, citroen, sinaasappel, knoflook,
ui, deodorant.
antwoord onder op de potjes schrijven  

4 Wat proef je?
Benodigdheden:
– diverse heldere vloeistoffen in ondoorzichtige, afgedekte bekertjes met een rietje:
zout, zoet, bitter, zuur;
– neusklem;
– blinddoek.

5 Wat hoor je?
– Vraag om stilte;
– Laat het kind een natuurgeluid noemen dat hij hoort.

aalschover

6 Wat is dit?
Toon een aantal detailfoto’s en laat raden wat dit is.

 

 

 

7 Gezichtbedrog

Maak het verschil tussen kijken en zien duidelijk met een aantal voorbeelden van gezichtsbedrog. Deze zijn op internet te vinden.

 

 

 


Andere suggesties bij horen:
– laat een natuurgeluid geluidsopname horen via een koptelefoon en vraag om herkenning.
– Laat een boodschap aan elkaar doorgeven.
Vergelijk het eindresultaat met boodschap.

 

Suggestie ter afsluiting
6 opdracht over zintuigen

De deelnemers krijgen 10 bordjes die ze bij de bijbehorende opstellingen moeten leggen: 2 bordjes per opstelling

A kijken
B ruiken
C proeven
D Voelen
E  Luisteren

F ogen
G neus
H tong
I huid
J oren