Grond en bodem

Inhoud
Inleiding
1      Begrippen
1.1       Grond en bodem
1.2       Humus
1.3       Bodemprofiel
1.4       Bodemwater
1.5       Bodemstructuur
1.6       Drainage
1.7       pH
1.8       EC
1.9       Adsorptiecomplex
2      Grondsoorten
2.1       Zandgrond
2.2       Kleigrond
2.3       Veengrond
2.4       Zavelgrond
2.5       Lössgrond
3      Grondmengsels
4      Grondverbeteraars
4.1       Turfstrooisel
4.2       Tuinturf
4.3       turfmolm
4.4       Perlite
4.5       sphagnum
4.6       compost
4.7       bosgrond
4.8       hydrokorrels
4.9       steenwol

Inleiding
De meeste cultuurplanten staan met hun wortels in een medium. Meestal is dat grond. Deze grond zorgt voor verankering en levert voedsel, water en zuurstof.
Bloemenwinkels en tuincentra hebben veel met grond te maken. Ze verkopen grondmengsels en moeten regelmatig adviseren. Om deze reden gaan we in dit hoofdstuk in op veel gebruikte begrippen en zullen we de belangrijkste grondsoorten, grondmengsels en grondverbeteraars behandelen.

1   Begrippen
Bodemkunde is een toegepaste wetenschap. Dit betekent dat het een vak is met zijn eigen vaktermen en begrippen.  We zullen alleen die begrippen behandelen waarmee we binnen ons vak te maken kunnen krijgen.

1.1    Grond en bodem
De woorden grond en bodem worden vaak door elkaar gebruikt. Bij het begrip bodem denkt men meer aan opbouw en samenstelling dan bij grond. Dit betekent dat men de bodem beschouwt als een systeem van grond, water, lucht en bodemleven en grond meer als ondergrond.
1.2  Humus
Humus is het overblijfsel van verteerde planten en dieren. Labiele humus verteert nog verder terwijl stabiele humus dit niet meer doet.  Humus wordt ook wel organische stof genoemd en bepaalt in hoge mate de kwaliteit van de bodem. Zandgrond is voor de absorptie van voedingsstoffen afhankelijk van humus.
1.3 Bodemprofiel
Als je een kuil graaft kom je allerlei lagen tegen.  De verticale opbouw van de bodem noemt men het bodemprofiel.
Van boven naar beneden onderscheidt men de volgende lagen:
–           Maaiveld: Dit is de laag waar zich de bovengrondse plantendelen bevinden. Het is dus geen echt bodemlaag.
–           Bouwvoor: Dit is de bovenste grondlaag die regelmatig wordt bewerkt en bemest. Vaak is deze laag donkerder van kleur dan de rest van de grond.
–           Ondergrond: Dit is de verzamelnaam voor de onderliggende bodemlagen.
Vaak worden gronden benoemd naar de profielopbouw. Zo kent men bijvoorbeeld vaaggronden en podzolgronden.
1.4 Bodemwater
Plantenwortels onttrekken water aan de bodem. Als je een aantal bodemprofielen bestudeert kun je zien dat ook bodemwater in lagen geordend is. Zo onderscheiden we:
–  Hangwater: Dit is het water dat zich in de bouwvoor bevindt. Het is regenwater dat door de bovengrond wordt vastgehouden.
–  Grondwater: Dit bevindt zich in de ondergrond. We spreken over grondwater als alle grond poriën met water gevuld zijn.
– Capillair water: Dit water bevindt zich boven het grondwater. Het is grondwater dat omhoog klimt in de dunne kanaaltjes die door de bodemdelen worden gevormd.
Veel planten zijn aangewezen op hangwater. Sommigen zijn in staat om van het capillair- of  grondwater te profiteren. De diepte van de grondwaterlagen wordt bepaald door grondsoort en de waterstand in sloten en rivieren.
1.5 Bodemstructuur
Iedereen kent het verschil tussen een hand vol zand van het stand en een hand vol potgrond: Zand heeft, in tegenstelling tot potgrond, geen samenhang. Je kunt ook zeggen; zand heeft een slechte structuur en potgrond heeft een goede structuur. Bodemstructuur kun je vertalen als samenhang en binding tussen de bodemdeeltjes. Een andere definitie heeft betrekking op de verhouding tussen vaste delen, lucht en water. Ideaal is een verhouding van 1:1:1.
We onderscheiden korrelstructuur, kruimelstructuur en kluitstructuur.

1.6  Drainage
Drainage is waterafvoer. Dit woord gebruik je in verschillende verbanden. Zo zegt men van een goed doorlatende grond dat deze een goede drainage heeft en spreekt men bij bloempotten dat het gaatje onderin voor de drainage dient. In de landbouw wordt het begrip meestal gebruikt voor een kunstmatig systeem van buizen die het overtollige water afvoeren. Ook sloten hebben een drainagefunctie.
1.7 pH
De letters pH staan voor zuurgraad. Gronden zijn altijd iets zuur. Dit betekent dat de pH lager is dan 7. (pH 7 heet neutraal). Hoe zuurder de grond hoe lager de pH.
Zandgrond heeft een lagere pH dan kleigrond. Planten als Rododendrons groeien alleen bij een lage pH.


1.8      EC
EC gebruikt men om aan te geven hoe zout een grond is. Door het gebruik van meststoffen neemt de EC-waarde toe. Hoe hoger de EC hoe meer moeite planten ermee hebben om water en voedsel op te nemen. Door de elektrische geleiding te meten kun je de EC bepalen.
1.9  Adsorptiecomplex
In de bodem bevinden zich voedingsstoffen. Deze zijn opgelost in het bodemwater en worden vastgehouden door klei- en humusdeeltjes. Dit vasthouden heet adsorberen. De klei- en humusdeeltjes samen bepalen de grootte van het adsorptiecomplex. Men spreekt daarom ook wel over het Klei- humuscomplex. Het principe berust op elektrische lading.

2 Grondsoorten

Nederland kent diverse grondsoorten. Doordat ze onder diverse omstandigheden gevormd zijn, zijn verschillend van samenstelling en structuur.

Globaal kun je de grondsoorten in de volgende 3 groepen verdelen:
-zandgrond
– kleigrond
-veengrond
– zavelgrond
– Loss

 

Via de website van Wageningen University Research is veel informatie beschikbaar over de bodem van Nederland.

Voorbeelden van factoren die invloed hebben gehad op de structuur en opbouw van de Nederlandse bodem zijn:
–          IJstijden afgewisseld met warmere perioden;
–          de loop van de rivierbeddingen;
–          erosie (verwering);
–          vervening.
2.1         Zandgrond
Zand is een lichte grondsoort afkomstig van kwartsgesteente, dat weinig voedingsstoffen bevat. Het bestaat uit tamelijke grote steentjes met weinig samenhang. Zandgronden zijn veelal oudere gronden. Ze maken ongeveer 40% van het Nederlandse grondoppervlakte uit.

Vanuit de tuinbouw gezien heeft zandgrond de volgende voordelen;
–          Zand warmt in het voorjaar snel op
–          Gemakkelijk te bewerken
–          Goed doorlatend voor water en lucht
Nadelen van zandgrond zijn;
–          droogt snel uit
–          bevat weinig voedsel en houdt voedingsstoffen slecht vast
–          lage pH

De vochthoudendheid van deze grondsoort kun je verbeteren met organische stof. Zandgrond wordt na de winter bewerkt en bemest.
2.2 Kleigrond
Kleigrond is ontstaan uit graniet- en basalt gesteente. Deze gesteenten zijn rijk aan voedingsstoffen en fijn van structuur. De deeltjes kleven sterk aan elkaar waardoor een vaste structuur ontstaat.
Langs de kust vinden we zeeklei. Deze is grijs van kleur en bevat weinig organische stof. Zeeklei is vochthoudend en plakkerig als hij nat is. Rivierklei is bruiner van kleur.

Vanuit de tuinbouw gezien heeft kleigrond de volgende voordelen;
–           voedselrijk
–           vochthoudend
Nadelen van kleigrond zijn:
–           het is een zware, moeilijk te bewerken grondsoort
–           planten wortelen er moeilijk in
–           hij wordt hard bij droogte
–           dichte structuur en slechte waterafvoer
–           gebrek aan bodemleven
–           weinig zuurstof
–           komt in het voorjaar slecht op temperatuur

Om een goede structuur te krijgen moet hij voor de winter worden bewerkt. Kalk help bij het verbeteren van de structuur; organische stof bij het behouden ervan.
2.3 Veengrond
Veengrond is vooral opgebouwd uit plantenresten. Het is bruin of zwart van kleur en zeer vochthoudend.  Hoogveen is van nature ontstaan boven het bodemwater. Dit was mogelijk doordat veenmos het water omhoog zoog. Laagveen is onder het grondwater ontstaan.
2.4         Zavelgrond
Zavelgrond is een grond die zich qua samenstelling bevindt tussen zand- en kleigrond. Dit is een zeer goede grondsoort.
2.5         Lössgrond
Lössgrond is geelbruin tot bruin van kleur.  Löss is kleiachtig en voelt zacht aan. Het plakt niet en is vochthoudend. Loss is zeer vruchtbaar.

3          Grondmengsels
In tegenstelling tot grondsoorten worden grondmengsels kunstmatig gemaakt. Ze worden aangepast aan de behoefte van een of meerdere plantensoorten. Grondmengsels worden meestal onder de naam potgrond verkocht.
Als je rondkijkt in het tuincentrum of surft op internet zul je ontdekken dat het aantal soorten potgrondsoorten gigantisch groot is.  Elke fabrikant heeft een eigen assortiment.
De basis voor potgrond wordt gevormd door tuinturf of turfmolm, zand, klei en meststoffen. Goede potgronden bevatten ongeveer 30% lucht, 40 – 50% water en 30 – 40% vaste bestanddelen.
Voorbeelden van potgrondsoorten zijn universele potgrond, zaaigrond, stekgrond,  vijveraarde, tuinaarde, rozengrond, buxusgrond, tuinaarde,  bonsaigrond, cactusgrond, varengrond, anthuriumgrond, orchideeëngrond, tuinaarde, osmocote potgrond, geraniumgrond  en palmengrond.
Grondmengsels voor particulieren worden meestal in zakken verkocht en soms los. De inhoud van plastic zakken is bijvoorbeeld 5, 10, 25 of 50 ltr.

Goede potgronden bevatten een RHP-keurmerk.  RHP staat voor Regeling Handels Potgronden, De stichting RHP in Naaldwijk controleert de samenstelling van potgrond en kijkt of de grondstoffen en het eindproduct aan de strenge kwaliteitseisen voldoen.

4 Grondverbeteraars
Grondverbeteraars worden gebruikt om de eigenschappen van grondsoorten en grondmengsels te veranderen. Ze hebben vooral invloed op het organische stof gehalte, de structuur, de doorlatendheid,  het vochthoudend vermogen, de zuurgraad en de vruchtbaarheid. In veel gevallen worden ook potgronden gebruikt als grondverbeteraars. Hetzelfde geldt voor bepaalde meststoffen. Voorbeelden van grondverbeteraars zijn turfstrooisel, tuinturf, turfmolm, perlite, sphagnum, compost, bosgrond, kleikorrels en steenwol. De meeste van deze producten zijn in de bloemenwinkel, de bouwmarkt en het tuincentrum te koop.
4.1 Turfstrooisel
Turfstrooisel ofwel Bolsterveen is nog weinig verteerd veen. Het is lichtbruin van kleur, humusrijk en voedselarm.  Dit medium kan 10 keer zijn eigen gewicht in water opnemen en bevat dan nog zo’n 40% lucht. Het wordt gebruikt in potgrondmengsels en als stekmedium. De pH is laag.
4.2 Tuinturf
Tuinturf ofwel doorvroren zwartveen is afkomstig van oude veenlagen. Door het vochtige veen aan vorst bloot te stellen valt het uit elkaar en wordt het vochthoudend. Tuinturf is  reeds in een ver gevorderd stadium van vertering en daardoor donkerbruin van kleur. Dit betekent dat de verdere vertering langzaam verloopt hetgeen gunstig is voor de werkingsduur.
De vochtdoorlatendheid is groter dan van turfstrooisel. Tuinturf is een belangrijke grondstof voor potgronden en wordt veel gebruikt in borders om de pH te verlagen, het organische stof gehalte te verhogen, het vochthoudend vermogen te verhogen  en de grond af te dekken.  Het is geen meststof.
4.3 turfmolm
Als zwartveen uitdroogt wordt het  turf en neemt het geen water meer op. Op deze manier ontstaat turfmolm. Het is een vezelig product dat gebruikt wordt om grondmengsels luchtiger te maken.
4.4 Perlite
Perlite is een witte, poreuze vulkanische korrel met een doorsnede van 1-4 mm. Doordat het product steriel, vochthoudend en luchtig is wordt het veel gebruikt  als stekmedium en verbeteraar van potgronden.

4.5 sphagnum
Sphagnum is de wetenschappelijke naam voor veenmos. Het kan zeer veel water opnemen en wordt gebruikt  voor het maken van grondmengsels voor vochtminnende planten. Door milieuvervuiling is sphagnum vaak erg zout en onbruikbaar voor planten.
4.6 compost
Als organisch afval onder de juiste omstandigheden wordt bewaard ontstaat compost. Zo kent men bijvoorbeeld GFT-compost, compost van tuinafval en champost. De samenstelling is erg verschillend.
Compost is vooral geschikt om het organisch stof gehalte van de grond te verhogen. Champost kan een erg hoge EC hebben. Zelf gemaakte compost bevat vaak onkruid.

 

4.7         bosgrond
Organische materialen die zijn oorsprong hebben in het bos worden bosgrond genoemd. Hieronder vallen bladgrond, dennennaaldengrond, boomschors e.d.
Bosgrond wordt gebruikt voor planten als varens, orchideeën en Anthuriums. Meestal verwerkt men ze in potgronden. In Nederland is het in veel gevallen verboden om de humeuze ondergrond uit bossen te exploiteren.
4.8 hydrokorrels en seramis
Voor watercultures en het ontwateren van potcultures maakt men gebruik van geëxpandeerde kleikorrels. Ze bevatten geen voedsel, zijn luchtig, vochthoudend en steriel.
4.9         steenwol
In kassen gebruikt men voor het kweken en vermeerderen van planten vaak kunstmatig vervaardigde substraten. Steenwol is daarvan het meest bekende. Het bestaat uit gesmolten puinsteen waaraan diverse stoffen zijn toegevoegd. Steenwol is daardoor luchtig, waterhoudend, stevig en steriel.

tuingereedschap

Inleiding
Werken in de tuin is in de meeste gevallen een hobby. Daarvoor is gereedschap nodig. De prijs- en kwaliteitsverschillen daarvan zijn erg groot. Hoe groter je tuin en hoe vaker je een bepaald stuk gereedschap nodig hebt, hoe meer belang je aan de kwaliteit moet hechten en hoe meer geld je er normalerwijs zult aan uitgeven. Goedkoop is dikwijls snel onbruikbaar. Gesmeed gereedschap is veel duurder dan uit plaat vervaardigd materiaal.

Basisuitrusting
Het valt voor een beginner niet meer uit maken wat basisgereedschap is en wat later als aanvulling aangekocht kan worden. In volgend lijstje vind je het minimum aan gereedschap dat nodig is om de belangrijkste werkzaamheden in de moestuin aan te kunnen.

  • Spade.
  • Spitvork.
  • Riek met 4 tanden.
  • Brede hak (18 – 20 cm)
  • Smalle hark (10 – 12 cm)
  • Tuinhark (10 – 14 tanden)
  • Tuinkoord.
  • Zak- en snoeimes
  • Plantschopje.
  • Pootstok.
  • Krabber.
  • Gieter met fijne broes.
  • Kruiwagen.
  • Heggeschaar
  • Takkenschaar
  • Snoeischaar
  • Cultivator
  • Grasschaar
  • GrasmaaierDit lijkt een hele waslijst, maar als we al deze gereedschappen eens van nabij bekijken, dan zal het nut van elk gereedschap onmiddellijk blijken en dit in een volgend artikel.
    We zullen er enkele bespreken.

Stelen
Handgereedschappen zijn er in soorten en maten.
Voor veel handgereedschap geldt dat ze een steel nodig hebben. Goede stelen zijn gemaakt van essenhout (taai, elastisch en glad) of wilgenhout (taai, veerkrachtig en licht, maar erg zacht en dus niet duurzaam). Vooral aan de draadrichting van het hout moet aandacht worden geschonken.
Bij hobbygereedschap zie je vaak dat de steel gemakkelijk te wisselen is. Je hebt dan maar een steel nodig. Dit spaart opslagruimte en maakt het gereedschap goedkoper. Nadelen zijn dat het omwisselen extra tijd kost en dat je te maken hebt met zwakke verbindingspunten.

Panschoppen of batsen en steekschoppen
Een panschop heeft een platte ronde snede en enigszins afgeronde hoeken. De zijkanten zijn naar achteren verlopend iets opgebogen. De achterzijde is eveneens licht opgebogen en verloopt naar boven in een bus of dul, waarin de steel zit.
De stand van de dul ten opzichte van het blad kan variëren.

 

Uit de combinatie van de panschop met een rechte dul en een licht gebogen steel ontstaat een steekschop, waarbij de steel en de snede van het blad in één lijn liggen. Door deze stand is de bats geschikt voor graven en spitten. Moet je zand opscheppen of grond verspreiden over het terrein, bijvoorbeeld bij grof egaliseren, dan is een schop met een opgebogen dul met een kromme steel geschikt.

Spaden of steekschoppen

spade

Bij het graven van sleuven voor kabels, waarbij wortels moeten worden doorgestoken, of bij het werken in zwaardere grond wordt de spade gebruikt, die ook wel steekschop wordt genoemd. Spaden hebben een in dwarsrichting iets gebogen blad, dat bij de snede wat breder is dan bij de steel. Het staal is meestal van betere kwaliteit dan het staal dat voor panschoppen wordt gebruikt. Spaden zijn zwaarder en ook duurder.

De beste spaden hebben aangesmede veren, die aan de voor- en achterkant over de steel lopen en die met klinknagels ertussen wordt vastgezet. Bij de goedkopere soorten is de bevestiging van de steel met klinknagels op het blad vastgezet. Deze spaden zijn ongeschikt voor zwaar werk, omdat de klinknagels los gaan zitten als ze op wortels stoten. Hierdoor wordt de schop waardeloos.

 

 

Schoffels
Schoffels worden voornamelijk gebruikt voor het bestrijden van onkruid.
Een goede schoffel is gesmeed uit één stuk metaal, is voorzien van een lange hals en heeft een gesloten dul. De steel is ongeveer 1,70 meter lang en voorzien van een schuine hilt. Wanneer het einde van de steel tegen de schouder rust, moet het schoffelblad plat op de grond liggen. Op zware gronden gebruikt men vaak een hak. Hiermee kun je plaatselijk onkruid weghakken.

Harken
Harken kunnen op twee manieren worden ingedeeld.
In de eerste plaats naar het aantal tanden: acht, tien, twaalf, veertien en zestien. Het aantal tanden geeft tevens de werkbreedte aan.
De tweede indeling is gebaseerd op  de  vorm  van  de  tanden.  Harken  met  gebogen  tanden  zijn  geschikt  voor  het  bij  elkaar  harken  van  niet gewenste kruiden en afval en voor het onderwerken van zaad. Harken met rechte tanden worden gebruikt voor het egaliseren van de grond. Een goede hark is gesmeed uit één stuk en heeft een essenhouten steel van 1,70 meter lang.
Andere harken zijn de blad- en spiraalhark. Deze wordt gebruikt voor het bij elkaar harken van tuinafval als onkruid, gemaaid gras en blad.

Riek of vork
Een normale riek wordt mestriek of mestvork genoemd. Als de tanden gebogen zijn spreekt men over een haakse riek.

Een riek is onmisbaar voor het opladen van plantenresten en compost. Vooral na het bij elkaar harken van bijvoorbeeld organisch afval is het erg handig om er met een riek in te prikken en het vervolgens te verwijderen. De grond blijft dan achter.

Verder wordt de riek veel gebruik voor het uit de grond halen van (wortel)onkruiden, planten, bollen en knollen. Organische meststoffen worden door de hobbytuinder eveneens uitgespreid met een riek.
Ook voor rieken geldt dat het aantal tanden kan wisselen. Meestal zijn ze 2 tot 5 tands.

Een andere riek is de spitriek. Deze heeft platte tanden en wordt gebruikt voor het omspitten van zware grond bijvoorbeeld tussen de planten.

Cultivator

Een hand cultivator wordt gebruikt om de grond tussen planten los te maken. Hierdoor wordt onkruid bestreden, wordt de gaasuitwisseling bevorderd en droogt de grond minder snel uit.

 

Klein gereedschap
Particulieren maken veel gebruik van klein gereedschap als plantschepjes, 3 tandharkjes, handschoffels, poothout e.d. Ook hiervoor geldt dat er een groot verschil is in kwaliteit.

Overig gereedschap
Als je rondkijkt op de afdeling gereedschap  van bijv. een tuincentrumdan zul je zien dat er naast het standaard gereedschap erg veel hulpmiddelen zijn om het werk in de tuin zo aangenaam mogelijk te maken. Denk daarbij bijvoorbeeld aan een kantensteker voor het gazon en de diverse scharen. Hieronder zijn een aantal voorbeelden afgebeeld.
Steeds vaker zie je dat er van handgereedschap automatische toepassingen komen.

Opbergen en onderhoud van gereedschap
Het is erg vervelend om, elke keer als je in de tuin gaat werken, naar het gereedschap te moeten zoeken. Daarom zijn er diverse ophangsystemen in de handel die het aantrekkelijk maken om alles overzichtelijk op te bergen. Door het elke keer op een overzichtelijke plaats op te bergen, voorkom je veel ergernis over een niet te vinden bats of hark. Verder draagt goed opbergen bij aan veiligheid.

Tuingereedschap moet goed onderhouden worden. Dat geldt vooral voor gesmeed gereedschap, als je wil dat het lang meegaat. Om goed met het gereedschap te kunnen werken, is onderhoud noodzakelijk.
Het gereedschap moet regelmatig worden geslepen. De meeste werktuigen worden aan een kant geslepen.
Voor het slijpen kun je gebruikmaken van verschillende slijpinstrumenten. Bij gebruik van een slijpmachine moet verbranding (blauwe plekken) van het metaal worden voorkomen. Verbranding heeft snelle slijtage of omkrullen van het snijvlak tot gevolg, omdat het metaal als het ware zijn hardheid verliest.
Het meeste gereedschap komt in contact met vochtige grond of vochtige plantendelen, het kan dus makkelijk roesten. Daarom moet tuingereedschap op een droge plaats opgeborgen worden. Als het materiaal voor een lange tijd wordt weggezet (bv.’s winters), is het nodig al het gebruikte materiaal schoon te maken met een oud borsteltje, zodat alle grond en plantenresten verdwenen zijn. Daarna vet je het gereedschap best in met vet of motorolie. Je hoeft de schoongemaakte metalen delen maar heel lichtjes in te strijken met bijvoorbeeld een oude verfkwast. Olie is ook als spuitbus te koop.
Een andere methode is een kist vullen met een mengsel van zand en gebruikte motorolie. Elke keer je het gereedschap gebruikt hebt, steek je het in de kist. Het zand reinigt het gereedschap en tezelfdertijd wordt het geolied.
Houten stelen kun je, voordat je ze gaat gebruiken, in de olie zetten; dit oliën moet later nog eens worden herhaald. Je kunt houten stelen beter niet lakken. Verder moeten stelen worden gecontroleerd op splinters en eventuele breuken.
Zijn er tijdens je werkzaamheden bepaalde stukken gereedschap beschadigd of gebroken, dan zorg je ervoor dat deze worden hersteld voordat je ze opbergt. Daarom zal een goede gereedschapsberging voorzien zijn van een kleine werkbank met het nodige herstelgereedschap en herstelmateriaal.

 

 

Eetbare tuin

Bij eetbare producten kun je denken groenten en fruit uit de moestuin, maar ook aan wilde planten en producten uit voedselbossen. Het zelf kweken van eetbare producten kent veel aspecten. Zo is het bijvoorbeeld gezond, leuk, milieuvriendelijk en ontspannend. Mede onder invloed van de milieubeweging besteden de media en scholen steeds meer aandacht aan het zelf kweken van eetbare producten. Mensen kweken voedsel in hun achtertuin en in volkstuincomplexen. Op kleine schaal kan het zelfs op het balkon.

Kopen of zelf kweken?
Steeds minder mensen beschikken over een moestuin bij hun huis. Het is daardoor vanzelfsprekend geworden om voedsel te kopen. Oorzaken daarvoor zijn:
– Door verstedelijking zijn de tuinen steeds kleiner geworden of hebben mensen geen tuin meer.
– Tuinen worden ingericht als siertuin.
– Mensen zijn druk en kiezen voor een onderhoudsarme siertuin.
– We leven in een welvaartsmaatschappij waarin alles te koop is.
– Mensen zijn vervreemd van het buitenleven.

Als je zelf gekweekte producten vergelijkt met gekocht producten dan hebben beiden voor- en nadelen.
Hieronder staan een aantal criteria die je met elkaar zou kunnen vergelijken.

Gekochte producten Zelf gekweekte producten
sortiment groot, jaarrond beperkt, seizoensgebonden
kwaliteit goed, homogeen variabel
verwervingstijd kort lang
bereidingstijd kort lang
energiebehoefte groot klein
verpakkingsmateriaal veel geen
toevoegingen en residu wisselend geen
smaak wisselend goed

Permacultuur
Permacultuur is een duurzame vorm van van kweken waarbij regelmatig wordt afgeweken van traditionele werkwijzen. Complexe ecosystemen in de natuur dienen hierbij als voorbeeld.

1 Wilde planten
De natuur biedt veel eetbare planten. Helaas is veel kennis hierover verloren gegaan.
Bekend is dat vooral jonge plantjes voedselrijk, gezond en geneeskrachtig zijn. Daarom is het vroege voorjaar erg geschikt om plantjes uit de natuur te consumeren. Je kunt ze aan diverse gerechten toevoegen of verwerken
Voorbeelden van gezonde wilde planten zijn: zevenblad, brandnetel, paarse dove netel, speenkruid, hondsdraf, winterpostelein, veldkers, kleefkruid, paardenbloem, weegbree, look zonder look, zuring, vogelmuur, daslook en madeliefje.
Herboristen zijn mensen die zich verdiept hebben in de waarde van wilde planten voor onze voeding en gezondheid.

2 Kiemgroente ( kersgroente, microgroente of spruitgroente)
De eigenschap dat jonge plantjes smaakvol en gezond zijn wordt toegepast bij het gebruik van kiemgroenten.
Kiemgroenten bevatten veel vitaminen, zijn erg smaakvol en kun je enkele dagen na het zaaien al oogsten. Ze worden kleinschalig gekweekt op schalen in kweekbakjes. Dit kan het hele jaar door.

De bekendste soort is tuinkers. Andere soorten zijn broccolikersfenegriekkersrode koolkers, rucolakers, radijskers, mosterdkers en Chinese bieslookkers. Ook de kiemen van sommige bloemen zoals de zonnebloem kunnen geconsumeerd worden. Kiemgroenten bevatten veel vitaminenen mineralen. Ook bevatten de kiemplantjes veel anti-oxidanten. Er wordt wel onderscheid gemaakt tussen kiemgroenten en spruitgroenten, waarbij kiemgroente in het licht wordt geteeld, in tegenstelling tot spruitgroente, zoals taugé en alfalfa, die door teelt in de duisternis wit blijft. Kiemgroenten zijn culinair interessant door de veelal krachtige kruidige smaak.

3 Groenten en kruiden

Inleiding
Er is veel veranderd in het leefpatroon van mensen. Zo heeft het kweken van groenten en kruiden de laatste 50 jaar een totaal nieuwe functie gekregen. In het verleden kweekten men deze producten, in de achtertuin, om in de behoeften aan verse producten te kunnen voorzien. Met de opkomst van de supermarkten is deze noodzaak verdwenen. De tuinen zijn kleiner geworden en voornamelijk ingericht als siertuin. Het kweken van groente en kruiden is een hobby geworden die in veel gevallen verbannen is naar de volkstuin ergens buitenaf.

Zaaizaad en pootgoed
Bij het kweken van groenten en kruiden kun je als uitgangsmateriaal zaden, planten of bollen gebruiken.
Tuincentra maken het voor de doorsnee hobbykweker steeds gemakkelijker om aan deze producten te komen. Elk tuincentra heeft wel een of meer rekken staan met zaaizaad en pootgoed. Ook hebben ze altijd wel een voorraad staan aan voor gekweekte planten.
Het sortiment is gigantisch. Dit geldt voor de breedte en de diepte. Omdat de volkstuider in het algemeen erg milieubewust is verkopen tuincentra milieuvriendelijk gekweekte producten. Deze zijn voorzien een keurmerk.

Zaaien
Tussen hobbykwekers heerst meestal een informele competitie om zo vroeg mogelijk de beste producten te oogsten. Deze wedstrijd wordt versterkt door de volkstuincomplexen waarbinnen volkstuinen zich vaak bevinden.
Veel hobbykwekers beschikken over een verwarmde of onverwarmde hobby-kas om plantgoed of eindproducten op te kweken.
In boeken en op internet kom je diverse zaaikalenders tegen. Deze geven veel informatie en leveren ideeën op voor je productkeuze.

zaaikalender

Groenten zijn vaak seizoensgevoelig zijn. Daarom zul je in het voorjaar vaak voor andere rassen moeten kiezen dan in het najaar. Kies je verkeerd dan zal het gewas zich anders ontwikkelen dan gewenst is. Veel gewassen zullen bijvoorbeeld ongewenst gaan bloeien en zaad vormen in plaats van uitgroeien tot een oogstbaar product. Bonen zullen aangetast worden door kiemschimmels als de bodemtemperatuur te laag is. Daarom kun je niet zaaien voor half mei. Het is verstandig om, bij onzekerheid, eerst de gebruiksaanwijzing te lezen.
Kenmerkend voor volkstuinders is dat ze erg vindingrijk zijn in het bedenken van zaaimethoden.  Er wordt gezaaid in de volle grond maar ook in allerlei bakjes, kistjes en potjes. Soms wordt er tussendoor meerdere malen verspeend. Op deze wijze opgekweekte planten worden later uitgeplant. Tussen volkstuinkwekers zie je vaak een levendige ruilhandel in zelf opgekweekt plantmateriaal.
Bij het ter plaatsen zaaien wordt er op rijen of bedjes gezaaid.

Pillenzaad is omgeven door een laagje kalk waardoor het gemakkelijk is om de zaden voldoende ver uit elkaar te zaaien. Ook kom je zaai matjes tegen.

Planten en poten
Als je bollen, knollen of planten in de grond zet spreek je over planten en poten. Het kan daarbij gaan om, door de volkstuinder zelf opgekweekt plant- en pootgoed of om kant en klaar gekochte  plantmaterialen. Het sortiment is groot. Planten worden aangeboden in perkluiten, multi-platen, los of in poten. Naast traditionele producten als aardappels, uien, koolsoorten, sla, prei, komkommers, tomaten, selderij, bieslook en peterselie is het sortiment de laatste jaren uitgebreid met minder voor de hand liggende producten als artisjok, broccoli en andere groenten en kruiden.

Plantmateriaal wordt  verpakt of los verkocht. Soms is de informatie die via de verpakking wordt verstrekt beperkt. Dat kan vragen opleveren over  zaken als  planttijden, plantdieptes, plantmethoden en plantafstanden. Informatie hierover kun je  opzoeken op internet, in zaadgidsen en op zaadzakjes. In veel gevallen kom je erg ver met logisch nadenken. Als je weet hoe het eindproduct eruit ziet kun je in het algemeen inschatten wat de plantafstand is.
Wat de planttijd betreft kun je ervan uitgaan dat deze correspondeert met het moment waarop het plantgoed wordt aangeboden.
Voor de plantdiepte geldt in het algemeen dat deze overeenkomt met de vorige situatie. Zo ko

mt bij perskluiten de bovenkant van de kluit gelijk met de bovenkant van het plantbed. Bollen en knollen komen zo diep onder de grond als de bol of knol dik is.

Kruiden worden vaak opgekweekt in plantbakken of bloempotten. Deze zijn ook geschikt voor en balkon.
Er bestaan  schema’s met overzichten van plantafstanden en planttijden.

Hulpmiddelen
Voor het planten en poten kun je in het algemeen gebruik maken van het algemene tuingereedschap. Met een schop, spa, hark, schoffel en stuk touw aan twee stokjes kom je een heel eind. Daarnaast zijn er speciale pootlijnen en pootstokken in de handel.
De tuinlijn gebruik je als tijdelijke markering van de rij bij het maken van plantgaten.
Voor het maken van de plantgaten of sleuven kun je gebruik maken van een schoffel, een spa, een poothout of gewoon de bovenkant van de schoppensteel. Soms kun je gewoon je handen gebruiken.
Plantgaten of zaaisleuven kun je dichtmaken met je handen,  voeten of met een hark.
De rij afstanden kun je uitmeten met een maatstokje of gewoon met je voeten.
Om zaaibedden te beschermen tegen vogels kan er gebruik gemaakt worden van een tuinnet.  Dit kun je op hoogte aanbrengen met gebogen elektriciteitsbuizen en vastzetten met stenen.
Om wildvraat tegen te gaan worden volkstuinen omheind met gaas. Deze omheining moet minimaal 1 m hoog zijn. Om konijnen te weren moet het gaas ongeveer 20 cm ingegraven worden.
Tot half mei kan er nachtvorst optreden. Met bloempotjes kun je planten tegen vorst beschermen.
Een aantal gewassen moeten gesteund worden.
Stokbonen worden gesteund met palen, draad en touw of met bonenstaken.
Voor het steunen van doperwten en peulen wordt rijshout of gaas gebruikt.
Tomaten worden gesteund met stokken of een systeem van stokken, draden en touw. Dit kan buiten of in de kas. Komkommers worden voornamelijk in de kas gekweekt. Deze worden dan gesteund met draad en touw.

Verzorging
Als er gezaaid wordt in een bakje of potje gebruikt men speciale zaaigrond. Deze is voedselarm. Zaad heeft namelijk de eerste periode geen voedsel nodig en voedselarme grond heeft weinig last van bodemziektes. Zaad wordt afgedekt met een dun laagje scherp zand. Deze wordt aangeklopt en voorzichtig besproeid met water.
Om uitdrogen van de zaaigrond te voorkomen kun je deze, na het gieten, afdekken met een glasplaat. Er moet natuurlijk wel een luchtlaag overblijven tussen de grondlaag en de glasplaat.  Om te voorkomen dat condensdruppels op de zaaigrond vallen moet de glasplaat dagelijks gedraaid worden. Bij bloempotten gebruikt men ook wel plastic zakjes. De meeste zaden zijn donkerkiemers.  Deze worden afgedekt met papier.
Als er niet wordt afgedekt zul je zo nodig voorzichtig moeten sproeien. Als je een gieter met broes gebruikt zul je buiten het zaaibed moeten beginnen en buiten het zaaibed moeten ophouden met gieten. Als je dit niet doet zullen de dikke druppels kuiltjes veroorzaken.
Als de kiemplantjes zichtbaar zijn moet de glasplaat of het zakje verwijderd worden.
Als de plantjes elkaar gaan hinderen kun ze ruimer gezet worden. Dit heet verspenen.

Buiten zaait men vaak op regels. Na het zaaien kun je de rijen licht aandrukken met een schoffel of met de achterkant van de schoppensteel. Zo blijf je de rijen zien.
Verder geldt voor zaailingen en uitgeplante producten dat  het  een kwestie is van onkruidbestrijding en zo nodig gieten.

Tomaten en komkommers moet je dieven. Dit is het wegnemen van zijscheuten om de planten beheersbaar te houden en om ervoor te zorgen dat er voldoende water en voedsel naar de vruchten gaat.

Ziekte vrij houden is best moeilijk. In de moestuin heb je vooral last van meeldauw, Phytophtora, rupsen, luizen, spint en witte vlieg. Vraag je op de eerste plaats af of bestrijden nodig is. Een paar gaatjes in het koolblad is helemaal niet erg.

Streef altijd naar een milieuvriendelijke bestrijding. Vooral bij eetbare producten is het niet verstandig om giftige middelen te gebruiken. Als mechanisch bestrijden niet lukt beschikken tuincentra over milieuvriendelijke bestrijdingsmiddelen.

Veel volkstuinders werken met wisselteelten. Aardappels mag je maar een keer per 3 jaar op dezelfde grond zetten. Kruiden hebben weinig last van ziekten. In combinatie met groenten kunnen ze de groenten zelfs ziektevrij houden.

Oogsten
Oogsten is het verzamelen van producten. Meestal om te consumeren of te bewaren

Een paar voorbeelden:

Aardappels worden uit de grond gehaald met een riek  en kunnen op een vorstvrije plaats bewaard worden. Als je ze spruitvrij houdt kunnen ze, afhankelijk van het ras, de hele winter bewaard worden. Het spruitvrij houden kan met de handen of met speciaal poeder.

Uien worden uit de grond gehaald als het loof afgestorven is. Het afgestorven loof kan gebruikt worden om de bollen te bossen en gebost te drogen.

Bonen worden verdeeld in stok- en stambonen.
Bonen kunnen op diverse manieren geoogst worden. Meestal worden de onrijpe bonen met schil geoogst en geconsumeerd. Invriezen kan erg goed. Een andere manier van gebruik is het onrijp oogsten van de wat dikkere bonen. De zaden moet je dan uit de vrucht halen. Ze zijn niet houdbaar en moeten daarom ingevroren worden. Een derde manier is het rijp oogsten van bonen. Na het verwijderen van de vruchthuid kunnen de zaden gedroogd bewaard worden.

Erwten worden verdeeld in doperwten en peulen. Bij doperwten consumeert men de zaden; bij peulen de jonge vruchten.

Sluitkoolsoorten en koolrabi zijn lang houdbaar terwijl bijvoorbeeld
spruitkool, bloemkool en broccoli slecht houdbaar zijn.

Rabarber is een vreemd product. Hiervan oogst men de bladsteel.

Kruiden kun je vers consumeren moor ook  invriezen en drogen.

Voorbeelden
Groenten Aardappel 1
aardappel 2 
Artisjok
Asperge
Aubergine 1
Aubergine 2 
Augurk
Bloemkool 1
Bloemkool 2
Boerenkool – krulkool
Bonen (Phaseolus vulgaris)
Broccoli
Chinese kool
Courgette 1
Courgette 2
Kool
Komkommer
Koolrabi
Paprika en pepers
Peulvruchten
Prei
Rabarber
Radijs
Rode biet
Rode kool
Schorseneer
Sla
Spinazie
Spruitkool
Tomaat
Tuinboon
Ui
Venkel
Witlof
Wortel
Kruiden Basilicum
Bieslook
Bonenkruid
Citroenmelisse
Dille
Dragon
Hysop
Kervel
Komkommerkruid
Knoflook
Laurier
Lavas of maggikruid
Peterselie
Rozemarijn
Salie
Selderij
Tijm

 

Voedselbossen
Een voedselbos is een door mensen gecreeëerde plantengemeenschap met  bomen en struiken met een extreem hoog aantal eetbare soorten. In voedselbossen wordt landbouw met natuur gecombineerd voor een duurzame voedselproductie. Voor de belichting is het van belang dat er in lagen wordt geteeld. Een voedselbos is volledig zelfvoorzienend en klimaatbestendig.
Een klein bos wordt Tiny Forest genoemd.

Fruit
Fruit is de verzamelnaam voor eetbare vruchten. Ze worden meestal rauw gegeten en smaken zoet of zuur. Sommige vruchten worden ook tot de groenten gerekend, zoals tomaat, paprika, aubergine en komkommer.

Indeling
In ons land worden maar enkele fruitsoorten gekweekt die je op diverse manieren kunt ordenen.
Bijvoorbeeld:
= Zacht fruit, zoals bessen, aardbeien, frambozen, bessen en druiven.
= Steenvruchten, zoals kersen, pruimen, perziken
= Pitfruit, zoals appels en peren.

Planten
Wortelgoed kun je planten als er geen blad aan zit en het niet vriest. Het voorjaar en het najaar zijn het meest geschikt.
Bepaal de plantafstand door vooruit te kijken. Volwassen planten kunnen elkaar beter niet raken.
Om een (fruit)boompje of struik te planten, graaf je een ruim plantgat en maak de grond rondom goed los. Zorg er ook voor dat je de boom niet dieper plant dan hij bij de kweker stond.
Steun de boom met lage paaltjes.

Appel
Appelbomen houden van volle zon en losse en rijke grond.
Houd de boomspiegel onkruidvrij.  Geef in de herfst kalk en in het voorjaar organische mest.
Een jonge boom snoei je de eerste 5 jaar best elke winter. Knip de hoofdtakken met één derde terug en de zijtakken tot op 2 of 3 knoppen. Takken die elkaar kruisen, te dicht groeien of schuren, haal je helemaal weg.

Peer
Perenbomen zijn ijzersterk en overleven probleemloos onze winters, maar ze houden niet van natte voeten of een harde bodem. Plant ze op humusrijke, goed bemeste, neutrale grond. Hoe meer zon, hoe meer peren.
Hou bij jonge bomen de boomspiegel onkruidvrij. Strooi in het voorjaar organische mest.
Snoei de eerste 5 jaar, bij voorkeur in maart. Knip de hoofdtakken met één derde terug en de zijtakken tot op 2 of 3 knoppen.

Pruim
Pruimen groeien het best op rijke grond zoals klei en leem maar hebben een hekel aan natte voeten in de winter. Geef ze geen plek in volle (noorden)wind, daar kwijnen hun vroege lentebloesems weg. Hoe meer zon, des te zoeter. De meeste pruimen zijn zelfbestuivend maar met twee bomen in je tuin is de oogst beduidend groter.
Pruimenbomen hebben graag elk jaar een flinke portie organische mest, in april of mei. Soms nestelen zich larven van de pruimenmot in rijpe vruchten; je kunt de motten vangen een met biologische val.
Pruimen snoei je in de lente of de zomer, tussen half april en eind september.

Kers
Kersen geef je een plek in volle zon. Een kersenboom kan perfect in de siertuin: met z’n vroege lentebloesems, mooie bolvorm en geeloranje herfstkleur is hij meer dan decoratief. Plant hem niet op een natte plek. Van oude rassen plant je er best twee, voor de bestuiving; moderne kersen zelfbestuivend.
Geef niet te veel of zelfs helemaal geen mest. Kersen moeten amper gesnoeid worden.

Aardbei
Aardbeien vormen na de oogst uitlopers. Die kunnen er in de nazomer worden afgehaald om uit te planten. Het werkt goed om naast elkaar overjarige en eenjarige planten aan te houden.
Globaal kun je ze indelen in door-dragers en eenmaal dragende rassen.
Aardbeien geven de voorkeur aan een zonnige goed ontwaterde standplaats met voldoende ventilatie.  Om schimmelziektes te voorkomen is het goed om bij nat weer de grond rond de planten af te dekken met stro.
De grond moet vruchtbaar en humusrijk zijn

Druif
Door klimaatverandering is het kweken van druiven vereenvoudigd. Je kunt ze gebruiken als leiplant of steunen met palen met draad.
Om bloeden te voorkomen moet je voor de lente snoeien.  Je laat daarbij enkel de dikke hoofdtakken staan. De zijscheuten die hieruit groeien, kun je nu aanbinden.
Lees hier hoe je druiven in de zomer snoeit.

Bessen
Bessen rekent men tot het klein-fruit. Het meest bekend zijn aalbessen, rode bessen, witte bessen, blauwe bessen en zwarte bessen.
Rode bes
Deze soort houdt van lichte, humusrijke grond die wat kalk mag bevatten.
Alle rassen zijn zelfbestuivend.
Ze bloeien in april-mei. De oogsttijd van de trossen rode bessen valt in juni-juli en verschilt per ras.
De struiken moeten goed worden gesnoeid. Ze dragen vrucht aan korte zijtakjes aan de twijgen en takken, het zogenaamde vruchthout.

Zwarte bes
Dit is een duidelijk andere soort dan de witte en de rode aalbes. De zwarte bes groeit graag in wat zwaardere grond. De struiken bloeien in april-mei en geven forse trossen donker gekleurde vruchten aan het een- en tweejarige hout. De struiken moeten anders worden gesnoeid dan de rode en witte bes. Oudere takken worden ieder jaar weggenomen.
Kruisbessen
Kruisbessen groeien graag in voedzame, humusrijke grond. Ze mogen wat koeler staan en verdragen lichte schaduw. Kies zoveel mogelijk rassen die niet of weinig gevoelig zijn voor meeldauw (de grote plaag bij kruisbessen). Er zijn rassen met groene (witte) en rode vruchten. Des of Blueberry)
Deze soort houdt van zure grond. Het zijn struiken met een schitterende herfstkleur.
De planten vormen bosbes-achtige bessen, maar wel drie keer zo groot als die van onze inheemse bosbes. De struiken kunnen bij sommige rassen wel twee meter hoog worden. De bloei valt in mei-juni; de oogst oogst in juli-augustus-september.
Het zijn zelfbestuivers.
Rode bosbes/Vossenbes
Deze bosbesachtige plant is inheems in Noordwest-Europa en groeit in zure grond. De struikjes zijn wintergroen. De rode bessen zitten van september tot november aan de planten. De vrij onopvallende bloei valt in mei. De bessen worden wel tot jam en gelei verwerkt.
Bramen
Bramen groeien goed in iedere normale tuingrond. Er zijn doornloze en sterk gestekelde rassen. De takken en twijgen moeten worden geleid. De bloei valt van mei-juni tot juli-augustus. Ook de oogsttijden van de vruchten variëren. ‘Black Satin’ is een vroege bloeier die van juli tot oktober vruchten geeft. De opbrengst is heel behoorlijk. ‘Himalaya’ groeit zeer sterk en geeft ook van juli tot september lekkere vruchten. Van de stekelloze ‘Thornless Evergreen’ kunnen vanaf augustus grote vruchten worden geplukt. ‘Thornfree’ is een laat ras (oogstbaar in september-oktober) waarvan de takken vrij breekbaar zijn.
Frambozen
Dit is een inheemse soort die al vele eeuwen wordt geteeld. De planten worden meestal tegen draden geleid waar de scheuten tegenaan worden gebonden. Ieder jaar verschijnen nieuwe vruchtdragende scheuten uit de grond. De oude scheuten worden jaarlijks weggesnoeid. De planten kunnen vanuit de wortels ver ‘weglopen’. De bloei van zomerframbozen valt in mei-juni, die van herfstframbozen in juli. Goede rassen zijn de vroege ‘Glen Clova’ (oogst in juli-augustus), de middentijdse ‘Jochems Roem’ (augustus-september) en de iets latere ‘Schönemann’ (eind augustus-september. Er zijn ook rassen met andere vruchtkleuren, zoals de gele ‘Fall Gold’ waarvan de grote vruchten in augustus oogstbaar zijn. Een goed herfstras is ‘Heritage’ (oogst in september-oktober), maar ook de herfstrassen ‘Zeva Herbsternte’ en ‘Baron de Wavre’ worden veel geteeld.

==========================================================

BRONNEN

Groenteninfo 1
Hobbytuinders

Groenten en kruiden
Groenten op zijn best
Groenten info 2
De moestuin
Teeltschema
Hofmeesters
SZ-zaden
Tuinkriebels
Zaaien en planten
De vrolijke tuinier
Tuinadvies.nl